Wychowanie do życia w rodzinie/Uzależnienia – pierwsze informacje (ekrany, gry, substancje)

Uzależnienia – pierwsze informacje (ekrany, gry, substancje)

Uzależnienia kojarzą się wielu osobom tylko z narkotykami czy alkoholem. W rzeczywistości można się uzależnić także od różnych zachowań, na przykład od korzystania z telefonu, internetu czy gier komputerowych. Ten tekst ma pomóc zrozumieć, czym jest uzależnienie, jak może się zacząć i jak się przed nim chronić.

Co to jest uzależnienie?

Uzależnienie to stan, w którym człowiek traci kontrolę nad tym, co robi lub co przyjmuje. Mimo że coś mu szkodzi, wciąż to robi i jest mu bardzo trudno przestać.

Kilka ważnych cech uzależnienia:

potrzebujesz coraz więcej danej rzeczy (na przykład dłużej grasz, pijesz więcej),
masz silną potrzebę powtarzania zachowania albo brania substancji,
trudno ci zrezygnować, nawet jeśli widzisz szkody (gorsze oceny, kłótnie, problemy ze zdrowiem),
bez tego pojawia się złość, smutek, lęk lub inne nieprzyjemne uczucia.

Uzależnienia można podzielić na:

uzależnienia od zachowań (np. od ekranów, internetu, gier),
uzależnienia od substancji (np. nikotyna, alkohol, narkotyki, niektóre leki).

Uzależnienie od ekranów

Ekrany to między innymi:

smartfon,
tablet,
komputer i laptop,
telewizor,
konsola do gier.

Korzystanie z nich jest dzisiaj normalne i potrzebne, na przykład do nauki i kontaktu z innymi. Problem pojawia się, gdy ekran zaczyna rządzić twoim czasem.

Niepokojące sygnały:

większość wolnego czasu spędzasz przed ekranem,
trudno ci odłożyć telefon lub wyłączyć film,
złościsz się lub denerwujesz, gdy ktoś prosi o przerwę,
zaniedbujesz obowiązki domowe i naukę,
coraz rzadziej spotykasz się z kolegami i koleżankami w realu,
masz problemy ze snem, bolą cię oczy, głowa, jesteś ciągle zmęczony.

Jeśli ekran służy głównie do uciekania od problemów, smutku albo nudy, ryzyko uzależnienia rośnie.

Uzależnienie od gier komputerowych

Gry komputerowe i gry na telefonie mogą być ciekawą rozrywką i sposobem na rozwijanie różnych umiejętności. Ważne jest jednak, aby zachować umiar.

Gry są często tak zaprojektowane, żeby jak najdłużej zatrzymać gracza:

pojawiają się ciągle nowe poziomy i zadania,
są nagrody, punkty, skiny, skrzynki,
można grać z innymi przez internet, co bardzo wciąga.

Sygnały problemu z grami:

myślisz o grze przez większość dnia,
grasz mimo zmęczenia i późnej godziny,
kłamiesz na temat tego, ile czasu spędzasz w grze,
rezygnujesz z innych zainteresowań i spotkań z ludźmi,
denerwujesz się, gdy przegrywasz lub gdy ktoś przerywa ci grę.

Skutki zbyt długiego grania:

gorszy sen i trudności z koncentracją,
słabsze wyniki w nauce,
mniej ruchu i problemy ze zdrowiem,
konflikty z rodzicami i rodzeństwem.

Uzależnienie od substancji

Do substancji uzależniających należą między innymi:

nikotyna (papierosy, e-papierosy),
alkohol,
narkotyki i tak zwane dopalacze,
niektóre leki (na przykład uspokajające lub silne przeciwbólowe, gdy są używane niezgodnie z zaleceniem lekarza).

Substancje te działają bezpośrednio na mózg i całe ciało. Często szybko prowadzą do silnego uzależnienia, nawet jeśli ktoś zaczyna „tylko dla spróbowania”.

Skutki mogą być bardzo poważne:

uszkodzenie ważnych narządów (płuca, wątroba, serce, mózg),
trudności z myśleniem i zapamiętywaniem,
większe ryzyko wypadków i niebezpiecznych zachowań,
problemy w szkole, w rodzinie i z prawem,
zagrożenie życia.

W twoim wieku używanie alkoholu, papierosów czy narkotyków jest zawsze szkodliwe i niezgodne z prawem. Żadna presja rówieśników nie usprawiedliwia sięgania po takie środki.

Jak rozpoznać, że ktoś może być uzależniony?

U różnych osób uzależnienie może wyglądać trochę inaczej, ale często pojawiają się podobne sygnały:

coraz więcej czasu poświęca się na daną czynność albo coraz częściej sięga po substancję,
zaniedbuje się naukę, zainteresowania, obowiązki,
pojawiają się kłótnie z bliskimi o korzystanie z telefonu, granie czy inne zachowania,
pojawia się kłamstwo, ukrywanie tego, co się robi,
bez danego zachowania lub substancji pojawia się zdenerwowanie, smutek, rozdrażnienie,
mimo prób nie udaje się ograniczyć czasu przy ekranie, grania albo używania substancji.

Jeśli zauważasz takie objawy u siebie lub u kolegi, warto o tym porozmawiać z dorosłym.

Jak się chronić przed uzależnieniami?

Możesz zrobić wiele, żeby zmniejszyć ryzyko uzależnienia.

Oto kilka zasad:

Ustal z rodzicami lub opiekunami jasne zasady korzystania z telefonu, komputera i gier.
Rób przerwy od ekranów, na przykład co 30–45 minut wstań, przejdź się, popatrz w dal.
Nie miej telefonu przy łóżku w nocy, żeby się nie kusić do korzystania.
Dbaj o inne zajęcia: sport, hobby, spotkania z przyjaciółmi, pomoc w domu.
Rozmawiaj o swoich uczuciach: jeśli jest ci smutno, źle, samotnie, szukaj wsparcia u dorosłych, zamiast uciekać w ekran.
Ćwicz mówienie „nie” w sytuacjach, gdy ktoś proponuje ci coś, czego nie chcesz:
- nie, dzięki, nie interesuje mnie to,
- nie, mam inne plany,
- nie, nie chcę mieć z tym problemów.
Pamiętaj, że reklamy i media często pokazują tylko „przyjemną” stronę, a nie skutki uzależnień.

Gdzie szukać pomocy?

Jeśli obawiasz się, że ty albo ktoś z twoich bliskich ma problem z uzależnieniem, nie zostawaj z tym sam.

Możesz porozmawiać między innymi z:

rodzicami lub innymi zaufanymi dorosłymi z rodziny,
wychowawcą,
pedagogiem lub psychologiem szkolnym,
lekarzem.

W Polsce działają też telefony zaufania dla dzieci i młodzieży. Rozmowa jest anonimowa i bezpłatna. Warto zapytać w szkole lub w domu o aktualny numer takiego telefonu.

Szukanie pomocy nie jest powodem do wstydu. To znak odpowiedzialności i troski o siebie albo o drugą osobę.

Zapamiętaj

Uzależnienie to sytuacja, w której trudno przestać coś robić lub brać, mimo że to szkodzi.
Uzależniać mogą zarówno zachowania (ekrany, gry), jak i substancje (nikotyna, alkohol, narkotyki).
W twoim wieku każda próba sięgania po substancje uzależniające jest niebezpieczna.
Wcześnie zauważone problemy można skuteczniej rozwiązać.
W razie trudności warto rozmawiać z zaufanymi dorosłymi i nie bać się prosić o pomoc.