Esperanto/Lekcja 1

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.

Saluton, leganto! Witaj na pierwszej lekcji międzynarodowego języka! Poznamy dziś alfabet esperancki, zaznajomimy się także z zasadami wymowy lingvo internacia: brzmieniem głosek, akcentem. Dowiemy się także jakie istnieją systemy zapisu na komputerze wyjątkowych dla esperanto znaków diakrytycznych z tzw. ĉapeloj (daszkami).

A więc... do dzieła!

Spis treści 1 Aboco - alfabet 2 Wskazówki dotyczące wymowy 3 Kwestia ĥ 4 Akcent 5 Formy zapisu w sieci 6 Słownictwo

[edytuj] Aboco - alfabet

Alfabet języka esperanto składa się z 28 liter (22 pochodzących bezpośrednio z alfabetu łacińskiego i 6 znaków diakrytycznych):

Litera (w nawiasie zapis x-systemem)	Przybliżona wymowa polska
a	a
b	b
c	c
ĉ (cx)	cz
d	d
e	e
f	f
g	g
ĝ (gx)	dż
h*	h krtaniowe/przydechowe
ĥ (hx)*	h tylnojęzykowe
i	i (zawsze sylabotwórcze)
j	j
ĵ (jx)	ż
k	k
l	l
m	m
n	n
o	o
p	p
r	r
s	s
ŝ (sx)	sz
t	t
u	u (zawsze sylabotwórcze)
ŭ (ux)*	półsamogłoska zbliżona do ł
v	w
z	z

Wszystkie spółgłoski oraz półsamogłoski j i ŭ, wymawiane osobno (np. gdy chcemy przeliterować jakiś wyraz), łączą się z końcówką -o, tj. bo, co, do, fo, itd.

[edytuj] Wskazówki dotyczące wymowy

• wyrazy zwykle wymawia się tak jak się pisze (fonetycznie, podobnie jak w języku polskim), gdyż każda litera reprezentuje określony dźwięk. Należy przy tym unikać ubezdźwięczniania w przypadku dwóch występujących po sobie głosek (np. akvo^*, powinno wymawiać się z dźwięcznym "v", nie jak "akfo").
• i oraz u są zawsze sylabotwórcze, tj. nigdy nie łączą się ze stojącymi obok głoskami ani nie zmiękczają ich (np. Francio^*, wymawia się "franc-i-o", nie "francjo"; tak samo neniel^*, wymawia się "nen-i-el").
• j wymawia się identycznie jak po polsku (np. najbaro, lernejo, gaja)
• głoska ŭ (ux)^* zbliżona jest w wymowie do polskiego ł (np. aŭto^* wymawia się niemal tak samo jak w języku polskim). Mimo fonetycznej wymowy esperanto, ŭ łączy się z sąsiadującymi samogłoskami tworząc dyftongi (dwugłoski), np. aŭ w aŭto, eŭ w Eŭropo, itp.
• spółgłoska h^* wymawiana jest w esperanto krtaniowo, bezdźwięcznie. Można ją porównać do h występującego w języku angielskim i niemieckim (np. hand, haben, home). Głoska ta nie występuje w języku polskim, choć najbliżej jej do h w wyrazach takich jak huba, Hubert, huragan.

Uwaga! W zbitkach takich jak ĉi, ĝi, ĵi, ŝi, ni, ci, si nie dochodzi do palatelizacji, tj. zmiękczenia i wymawia się je twardo, jak czi, dżi, żi, szi, n-i, c-i, s-i.

[edytuj] Kwestia ĥ

W esperanto istnieje litera ĥ^* (hx) oznaczającej spółgłoskę tylnojęzykową określoną w IPA jako [x] (jak np. polskie chata, chmiel, niemiecki buch; nie jak czeska hora, ani angielski hat). Współcześnie używa się jej sporadycznie, gdyż większość mówiących nie czyni różnicy w wymowie ĥ i h. W słowach, w których używało się ĥ, używa się współcześnie najczęściej k (np. ĥemio → kemio, ĥaoso → kaoso, Ĥino → Ĉino), bądź stosuje się ich odpowiedniki bez ĥ (np. ĥoro → koruso).
Ĥ jest używane do dziś głównie w słowach nie wywodzących się z języka greckiego (np. ĥano, Liĥtenŝtejno, choć i tu zaczyna się stosować formę Liktenŝtejno), lub wyrazach, w których k pojawia się w innym znaczeniu (np. wciąż piszemy ĉeĥo, eĥo, by odróżnić je od ĉeko, i eko).

[edytuj] Akcent

Akcent pada zawsze na przedostatnią sylabę (np. koro, matematiko), czyli identycznie jak w języku polskim. Wyjątkiem są przypadki redukcji końcówki występującej często w poezji, ale o tym powiemy sobie dopiero w kolejnych lekcjach.

Ćwiczenie Powiedzmy sobie na głos kilka zdań, trzymając się nauczonych na dzisiejszej lekcji zasad esperanckiej wymowy: La birdo bele ĉirpas sur la arbo. Ili alvenis hodiaŭ al Moskvo, la ĉefurbo de Rusio. Mi tre ŝatas vin. Ĉu vi ŝatas min? Ĉu ŝi iros en la urbon? Li diris, ke mi estas malpli bela, ol lin. Tłumaczenie Ptak ładnie ćwierka na drzewie. Oni przybyli wczoraj do Moskwy, stolicy Rosji. Bardzo cię lubię. Czy ty lubisz mnie? Czy ona pójdzie do miasta? On powiedział, że jestem mniej ładny od niego.

[edytuj] Formy zapisu w sieci

Na koniec jedna istotna rzecz. W esperanto, jak już wyjaśniliśmy, występuje 6 znaków diakrytycznych: ĉ, ĥ, ĝ, ĵ, ŝ, ŭ. Istnieje kilka sposobów ich zapisu na komputerze za pomocą standardowej klawiatury QWERTY:

• x-system (x-sistemo) — najbardziej rozpowszechniony. Polega on na dodaniu po wybranej literze (pozbawionej daszka) nie występującej w espersanto litery x (np. ŝnuro staje się sxnuro, a aŭto zamienia się w auxto). Taki system pozwala uniknąć wielu błędów i nieporozumień, wynikających z błędnej interpretacji danego słowa, co zdarza się czasem w przypadku stosowania h-systemu.
• h-system (h-sistemo) — mniej popularny od x-systemu, jednakże zaproponowany przez samego Zamenhofa, więc zgodny z Fundamento de Esperanto.
• Unikod (unikodo) — szeroko rozpowszechniony zestaw znaków mający w zamyśle obejmować wszystkie rodzaje pisma na świecie. By zapisywać litery esperanckie Unikodem, należy najpierw zainstalować odpowiedni układ klawiatury, bądź też specjalny program (jak np. Keyman).
• Latin 3 (Latino 3) — starszy standard, ustępujący powoli Unikodowi, niemniej używany jeszcze przez niektórych esperantystów.
• ĉapeloj — najmniej popularny system, dla wielu także najmniej estetyczny. Jest to daszek przy literze, w dwóch odmianach: postĉapeloj (c^ipa) i antaŭĉapeloj (^cipa)

[edytuj] Słownictwo

akvo	woda
Francio	Francja
neniel	w żaden sposób
najbaro	sąsiad
aŭto	auto (samochód)
Eŭropo	Europa
lernejo	szkoła
gaja	wesoły
kemio, ĥemio	chemia
kaoso, ĥaoso	chaos
Ĉino, Ĥino	Chińczyk
ĥano	chan
Liĥtenŝtejno	Liechtenstein
koruso, ĥoro	chór
Ĉeĥo	Czech
eĥo	echo
ĉeko	czek
eko	początek
koro	serce
matematiko	matematyka
ŝnuro	sznur
ĉipo	czip