Litewski/akcent

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Akcent[edytuj]

Ruchomy akcent w języku litewskim sprawia problemy nie tylko cudzoziemcom, ale i samym Litwinom. Zmienia się on często w obrębie jednego słowa, a reguły tych zmian są dość skomplikowane. Poniżej przedstawię jednak parę z nich:

Czasownik[edytuj]

W przypadku czasowników akcent w większości form pozostaje taki jak w bezokoliczniku. Zmiany zachodzić mogą jedynie w formach czasu przeszłego i teraźniejszego.

  • w czasownikach z przedrostkiem per- akcent pada zawsze na ten przedrostek, np. perskaityti - przeczytać.
  • w czasownikach o bezokoliczniku z końcówką -ti akcent zwykle pada niezmiennie na tę samą sylabę, lecz w 1 i 2 osobie lp. czasu przeszłego może (ale nie musi) padać również na ostatnią sylabę, np. laukti - laukiu - laukia - laukiau - laukė (czekać - czekam - czeka - czekałem - czekał). Do wyjątków należą czasowniki z dowolnym przedrostkiem, gdzie w formach czasu teraźniejszego i przeszłego akcent może padać na ostatnią sylabę tego przedrostka, np. išgerti - išgeria - išgėrė (wypić - wypija - wypił), sektis - nesiseko - nesiseko (powodzić się - nie powodzi się).
  • w przypadku bezokoliczników na -ėti akcent pada na przedostatnią sylabę (-ė-). W formach czasu teraźniejszego w 1 i 2 os. liczby pojedynczej akcent pada albo na ostatnią sylabę tematu, np. norėti - noriu (chcieć - chcę), albo na końcówkę, np. galėti - galiu (móc - mogę). W pozostałych formach czasu teraźniejszego akcent pada zwykle na ostatnią sylabę tematu, np. galėti - gali, norėti - nori. Jeśli przed czasownikiem znajduje się przedrostek, akcent może niekiedy padać na niego, np. padėti - padedu (pomagać - pomagam). W czasie przeszłym akcent zwykle pada we wszystkich formach na tę samą sylabę, co w bezokoliczniku, tj. galėti - galėjau - galėjo (móc - mogłem - mógł), padėti - padėjau - padėjo (pomóc - pomogłem - pomógł). Jeśli głoska -ė- zostaje zachowana we wszystkich formach czasownika, wówczas akcent niezmiennie na nią pada, np. didėti - didėju - didėja - didėjau - didėjo (powiększać się - powiększam się - powiększa się - powiększałem się - powiększał się).
  • w przypadku bezokoliczników na -yti akcent zwykle pada niezmiennie na przedostatnią sylabę, np. varyti (pędzić), choć są wyjątki, np. valgyti (jeść). W 1 i 2 os. czasu teraźniejszego i przeszłego akcent pada na końcówkę, a w pozostałych formach tych czasów na ostatnią sylabę tematu, tj. skaityti - skaitau - skaito - skaičiau - skaitė (czytać - czytam - czyta - czytałem - czytał), rašyti - rašau - rašo - rašiau - rašė (pisać - piszę - pisze - pisałem - pisał).

Jeżeli czasownik odmienia się według schematu (-ija, -ijo), wówczas akcent jest stały, np. ginčyti - ginčiju - ginčija - ginčijau - ginčijo (zaprzeczać - zaprzeczam - zaprzecza - zaprzeczałem - zaprzeczał).

  • w przypadku bezokoliczników na -oti akcent zwykle pada we wszystkich formach na -o, o ile zostaje ono zachowane, np. kartoti - kartoju - kartoja - kartojau - kartojo (powtarzać - powtarzam - powtarza - powtarzałem - powtarzał), ale šypsotis - šypsausi - šypsosi - šypsojausi - šypsojosi (uśmiechać się - uśmiecham się - uśmiecha się - uśmiechałem się - uśmiechał się), a także ieškoti - ieškau - ieško - ieškojau - ieškojo(szukać - szukam - szuka - szukałem - szukał).
  • w przypadku bezokoliczników na -uoti i -auti akcent pada na przedostatnią sylabę z wyjątkiem 1 i 2 osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego, tj. planuoti - planuoju - planuoja - planavau - planavo (planować), keliauti - keliauju - keliauja - keliavau - keliavo (podróżować).
  • jedynym wyjątkiem, w którym akcent pada na końcówkę w 3 osobie obu liczb czasu teraźniejszego jest czasownik būti (być) - yra (jest, są).

Rzeczowniki i przymiotniki[edytuj]

Doszukano się czterech rodzajów akcentowania rzeczowników i przymiotników. Istnieją jednak pewne żelazne reguły:

  • w przypadku rzeczowników i przymiotników rodzaju męskiego zakończonych na -as i -is akcent nie pada nigdy na końcówkę w mianowniku, dopełniaczu, celowniku, bierniku i wołaczu liczby pojedynczej, tj. vyras - vyro - vyrui - vyrą - vyre (mężczyzna), Jonas - Jono - Jonui - Joną - Jonai (Jan), medis - medžio - medžiui - medį - medi (drzewo).
  • podobna reguła dotyczy rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych na -ys, z tym że końcówka ta akcentowana jest w mianowniku i wołaczu, np. arklys - arklio - arkliui - arklį - arkly (koń).
  • w przypadku rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych na -us akcent nigdy nie pada na końcówkę w celowniku i bierniku liczby pojedynczej oraz mianowniku liczby mnogiej (o ile kończy się on na -ūs), np. sūnus - sūnui - sūnų - sūnūs (syn), lecz viršus - viršui - viršų - viršai (wierzch).
  • dla rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych na -a, -ė oraz -is akcent nigdy nie pada na końcówkę w celowniku i bierniku liczby pojedynczej, a także mianowniku liczby mnogiej, np. žiema - žiemai - žiemą - žiemos (zima), gėlė - gėlei - gėlę - gėlės (kwiat), pilis - piliai - pilį - pilys (zamek). W wołaczu liczby pojedynczej rzeczowników zakończonych na -a, -ė akcent również nie pada na ostatnią sylabę (nawet jeśli w mianowniku jest inaczej), np. žiema - žiema, gėlė - gėle. W wołaczu liczby pojedynczej akcent pada na końcówkę tylko w przypadku rzeczowników zakończonych na -is, tj. pilis - pilie, ale žiema - žiema oraz gėlė - gėle.
  • w przypadku rzeczowników zakończonych na -uo akcent nigdy nie pada na końcówkę w celowniku i bierniku liczby pojedynczej, np. vanduo - vandeniui - vandenį (woda).
  • dla przymiotników (a także niektórych zaimków, imiesłowów i liczebników porządkowych) obowiązują podobne reguły, z tym że w ich przypadku akcent również może padać na końcówkę celownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego, np. baltas - baltam (biały).
  • przymiotniki w rodzaju nijakim zawsze zachowują akcent formy męskiej, tj. geras - gera (dobry).
  • jeżeli przymiotnik należy do grupy pierwszej (akcent stały), wówczas również jego forma określona we wszystkich przypadkach zachowuje akcent na tej samej sylabie. W przeciwnym razie w formie określonej akcentuacja poszczególnych form jest taka jak w przykładzie gerasis (dobry), przedstawionym w dziale poświęconym przymiotnikom i przysłówkom. Ta sama zasada dotyczy wyjątkowo także przymiotników raudonas - raudonasis (czerwony) oraz ankstyvas - ankstyvasis (wczesny), których forma nieokreślona wykazuje jednak stały akcent.

Grupa 1[edytuj]

Do tej grupy należą słowa o stałym akcencie.