Historia powszechna/Paleolit

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Rozdział
Paleolit


Ewolucja człowiekowatych[edytuj]

Człowiek w królestwie zwierząt[edytuj]

Z punktu widzenia biologii człowiek należy do gatunku Homo sapiens jest jednym z wielu milionów przedstawicieli królestwa zwierząt (Animalia). Według systematyki należy do typu strunowców (Chordata), gromady ssaków (Mammalia), rzędu naczelnych (Primates), rodziny człowiekowatych (Hominidae) oraz podrodziny homininów (Homininae), do której należą także dwa gatunki szympansów (Pan troglodytes - szympans pospolity i Pan paniscus - bonobo). Człowiek i szympans mają w ponad 95% takie same geny, a zatem o naszym człowieczeństwie decyduje zaledwie ta mała część naszego DNA, która różni się od DNA małp.

Początki hominidów[edytuj]

Około 8 mln lat temu Afrykę Równikową zamieszkiwały liczne gatunki małp człekokształtnych. Ocieplenie się klimatu spowodowało zanik lasów deszczowych i rozprzestrzenienie się sawann i pustyń, zwłaszcza w Afryce Wschodniej. W tamtym czasie doszło do rozdzielenia się linii ewolucyjnej człowieka i szympansa, co było skutkiem mutacji w genomie konkretnego osobnika. Oznacza to, że wszyscy współcześni ludzi a także wielu ich wymarłych krewnych pochodzą od żyjącej kilka milionów lat temu małpy, która zamiast 48 chromosomów miała ich 46. Człowiek nigdy by nie powstał gdyby nie to, że ów osobnik, zwany Adamem nie skrzyżował się z własnym potomstwem. Potomkowie Adama rozprzestrzenili się w Afryce Wschodniej, gdzie panował gorący i suchy klimat. Życie na sawannie zmusiło ich do przyjęcia wyprostowanej postawy, co umożliwiało im wypatrywanie drapieżników z nad wysokich traw. Tymczasem w Afryce Środkowej i Zachodniej równoległe rozwijała się druga linia hominidów, która dała początek żyjącym do dziś dwóm gatunkom szympansów. Wielu ludzi błędnie uważa, że szympansy wcale nie zmieniły się w przeciągu kilku milionów lat, kiedy oddzieliły się od linii rozwojowej człowieka. W rzeczywistości są znacznie bardziej rozwinięte od swoich przodków. Wiele spośród tych małp wytwarza prymitywne narzędzia.

Sahelanthropus tchadensis[edytuj]

Najstarszym znanym przedstawicielem hominidów, czyli człowiekowatych z linii ewolucyjnej człowieka był Sahelanthropus tchadensis, którego szczątki odkrył 19 lipca 2001 r. w rejonie Toros-Menalla w Czadzie student biologii Ahounta Djimdoumalbaye. Znaleziono jedynie czaszkę, dwa fragmenty dolnej szczęki i trzy zęby. Po niemal roku badań na uniwersytecie w Poitiers we Francji ustalono, że skamieniałości mają prawie 7 milionów lat, co oznacza, że jest to najstarszy znany przedstawiciel człowiekowatych (hominidae). Mimo, że oficjalna nazwa tejże małpy brzmi Sahelanthropus tchadensis wśród naukowców przyjęło określać się ją mianem toumai, co w języku plemienia Goran oznacza nadzieje na życie.
Środowisko w którym żył toumai było bardzo różnorodne: obejmowało rosnące nad jeziorem Czad lasy galeriowe i porośnięte gdzieniegdzie bujnymi krzewami sawanny. Żyły tam liczne gatunki prymitywnych ssaków, m.in. drapieżnych kotów, słoni, żyraf, trójpalczastych koni, antylop, hipopotamów, gryzoni, dzików, małp zwierzokształtnych. Klimat był dużo bardziej wilgotny niż dziś. Wszystko to sprzyjało rozwojowi fauny.
Na podstawie odnalezionej czaszki sahelantropa wiadomo, że miał on płaską twarz o wydatnych wałach nadoczodołowych i szeroko rozstawionych oczodołach oraz zęby zbliżone bardziej do zębów późniejszych hominidów, aniżeli szympansów czy goryli. Puszka mózgowa toumai była bardzo mała: miała zaledwie ok. 350 cm3. Sahelantrop nie był wysoki, choć nie wiadomo czy poruszał się na dwóch czy na czterech łapach, znaleziono bowiem jedynie czaszkę należącą do osobnika tego gatunku.
Odkrycie jak poruszał się tenże hominid pomogłoby ustalić jego pozycję w linii ewolucyjnej hominidów. Część badaczy skłania się, że był on przodkiem szympansa lub goryla, o czym świadczyć mają szeroko rozstawione oczodoły. Dawniej uważano, że linie ewolucyjne ludzi i szympansów rozeszły się ok. 5 - 6 mln lat temu, kiedy populacja małp została podzielona w wyniku powstania rowu tektonicznego: część wschodnia przystosowała się do życia na sawannie, dając początek australopitekom i ludziom, część zachodnia zaś żyła w dżungli, a jej potomkami są obecne szympansy. Jednak odkrycie szczątków sahelantropa nad jeziorem Czad na zachód od rowu udowodniło, że ostatni wspólny przodek tych dwóch gatunków żył co najmniej 7 mln lat temu.

Orrorin[edytuj]

Ardipiteki[edytuj]

Australopiteki[edytuj]

Ok. 4,2 mln lat temu w Afryce wschodniej wyewoluowały, prawdopodobnie z któregoś z gatunków ardipiteków, australopiteki - dwunożne hominidy o dużych puszkach mózgowych. Po raz pierwszy ich szczątki odkrył w 1924 r. w okolicach Joannesburga południowoafrykański paleontolog Raymond Dart. On właśnie odkrytemu gatunkowi nadał nazwę Australopithecus africanus, co znaczy małpa południowoafrykańska, Dart bowiem uznał za niepodważalne jego małpie cechy. Jednakże ów paleontolog zauważył także cechy australopiteka, zbliżające go do ludzi: dużą mózgoczaszkę (ok. 400 cm3 i co najważniejsze budowę miednicy, która umożliwiała dwunożny chód. W 1974 r. amerykański paleontolog Donad Johanson podczas prac w kraju Afarów, w płn Etiopii natrafił na jeden z najbardziej kompletnych szkieletów australopiteka, w którym z 207 kości zachowało się ich 47. Samicę, której szczątki odkryto zaklasyfikowano do gatunku Australopithecus afarensis i nadano jej imię Lucy, w owym czasie bowiem w obozie badaczy przebojem była piosenka Beatelsów 'Lusy in the Sky with Diamonds". Odnaleziona istota żyła ok. 3,2 mln lat temu, miała 1 m wysokości i ważyła ok. 30 kg. Dzięki innym odkryciom wiadomo, że przeciętny samiec mógł ważyć ok. 50 kg i mierzyć 140 cm. Budowa Lucy, a przede wszystkim znalezione przez Mary Leakey w rejonie Leatoli w Tanzanii odciski stóp sprzed 3,3 mln lat dają pewność, że australopiteki poruszały się na dwóch nogach w pozycji wyprostowanej, jednak silne dłonie wskazują na to, że nie utraciły one umiejętności wspinania się na drzewa. Być może właśnie w koronach drzew kryły się w obliczu ataku drapieżników i tam właśnie spędzały noce.

Parantropy[edytuj]

Ewolucja australopiteków doprowadziła do oddzielenia się od nich dwóch różnych linii rozwojowych: mniej inteligentnego, aczkolwiek bardziej przystosowanego do życia na sawannie rodzaju Paranthropus (parantrop) oraz bardzie inteligentnego, uniwersalnego rodzaju Homo (człowiek), do którego należymy również my. Teraz jednak skupimy się na parantropach, które wyodrębniły się z głównej linii rozwojowej australopiteków ok. 2,5 mln lat temu. Wśród parantropów wyróżniamy trzy gatunki: Paranthropus aethipicus, Paranthropus boisei i Paranthropus robustus. Po raz pierwszy na szczątki parantropów natrafiła w 1959 r. Mary Leakey, która wraz z mężem Louisem od lat trzydziestych XX w. prowadziła w Afryce poszukiwania skamieniałości hominidów. Badaczka nazwała odkrytą istotę Zinjanthropus boisei na cześć ludu, który zamieszkiwał tamte tereny w średniowieczu, nazywanego przez Arabów Zindż. Obecnie nazwa Zinjanthropus uważana jest za przestarzałą. Parantropy wymarły bezpotomnie ok. 1,2 mln lat temu.

Pierwsi prawdziwi ludzie[edytuj]

Ewolucja rodzaju Homo rozpoczęła się 3 - 2,6 mln lat temu. Pojawiło się wtedy kilka gatunków praludzi ([[w:Homo hablilis|Homo habilis, czy Homo rudolfensis), którzy w stosunku do australopiteków mieli duże mózgi i co najważniejsze tworzyli własną kulturę; wytwarzali kamienne i drewniane narzędzia, umieli oprawiać zwierzynę, wznosili szałasy. Mózg rozwijał się coraz szybciej (w skutek coraz bogatszej w mięso diety), z czasem ewolucja fizyczna zeszła na drugi plan, a najważniejszy stał się rozwój kultury. Powstała także złożona organizacja społeczna oraz wykształcać się zaczęły zaczątki mowy, co umożliwiały koordynację działań podczas polowań, walki, itp. Wszystko to zapewniało pierwszym ludziom przewagę nad australopitekami i parantropami, które z czasem wyginęły. Plemiona wędrowały w poszukiwaniu pokarmu, który w większości stanowiły dzikie zwierzęta, po części zaś nasiona dzikich zbóż, owoce, korzenie, padlina. Niejednokrotnie większe grupy osiedlały się w Azji (przykładem jest Homo georgicus, jednak pierwsza próba kolonizacji tegoż kontynentu powiodła się dopiero ok. 2 mln lat temu, gdy przedstawiciele gatunku Homo erecuts wyruszyli na Bliski Wschód, by równocześnie przekroczyć Cieśniną gibraltarską, która była w owym czasie znacznie węższa i rozpocząć zasiedlanie Europy.

Homo erecuts[edytuj]

Homo floresiensis[edytuj]

Kolonizacja Europy przez praludzi[edytuj]

Nendertalczyk[edytuj]

Człowiek współczesny[edytuj]