Lożban/Koncept bridi

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Mówiąc w dowolnym języku, wskazujemy różne, czasami abstrakcyjne rzeczy i opisujemy związki, jakie między nimi zachodzą. Klasyczne "Ala ma kota" pokazuje Alę, kota i związek jaki między nimi zachodzi: posiadanie. Lożban do określania relacji między obiektami wykorzystuje bridi. Bridi jest to sformalizowany odpowiednik polskiego zdania. Spójrzmy na przykład:

Andrzej jest ojcem Michała.
la.and,jeik. patfu la.mixauk.

Widzimy, że imiona stoją po obu stronach słowa określającego relację. Słowo to nazywamy selbri. Bridi wiąże w relację pewien zestaw argumentów, które nazywamy sumti. W podanym przypadku sumti to "la.and,jeik." i "la.mixauk.", natomiast selbri to "patfu".

selbri[edytuj]

Selbri może wiązać więcej niż 2 sumti. Przeciętnie selbri działają na od 1 do 5 sumti. Kolejne miejsca, zapisujemy sekwencyjnie po sobie. Jeśli nie zastosuje się specjalnych oznaczeń, pierwsze sumti znajduje się zawsze przed selbri, a kolejne pojawiające się sumti zajmują następujące po sobie miejsca. Jeśli przed selbri nie znajdzie się pierwsze sumti, lub któreś z sumti na końcu zostalo pominięte, uznajemy, że nie są one istotne dla wypowiedzi lub można się ich domyślić z kontekstu.


W przypadku kiedy bridi składa się z samego selbri, nazywamy je obserwatywem. Jest to najprostsza forma zakomunikowania spostrzeżenia. Prosty przykład to:

xamgu
Dobrze.

brivla[edytuj]

Jako selbri służyć może dowolne słowo zaliczane do kategorii brivla. Brivla mogą zostać rozpoznane po swojej charakterystycznej budowie:

Oto przykłady kilku brivla, na które mogłeś się już natknąć.

cukta: x1 jest książką zawierającą pracę x2 autorstwa x3 przeznaczoną dla x4 zapisaną w medium x5
tcidu: x1 czyta tekst x2 z powierzchni x3
bridi: x1 jest zdaniem, w którym relacja x2 wiąże argumenty x3
selbri: x1 jest relacją w zdaniu x2, wiążącym argumenty x3 (zwróć uwagę na podobieństwo do bridi)
sumti: x1 jest argumentem zdania x2, zajmującym pozycję x3
brivla: x1 jest morfologicznie określonym słowem oznaczającym relację x2 w języku x3

Wszystkie brivla dzielą się na zestaw kategorii, zależnie od swojego pochodzenia. Są to:

  • gismu - słowa rdzenne lożbanu. Z nich buduje się też pozostałe rodzaje brivla
  • lujvo - zlepki dwóch lub więcej gismu.
  • fu'ivla - słowa zapożyczone z innych języków.

gismu

gismu: x1 jest (lożbańskim) słowem rdzennym wyrażającym relację x2 pomiędzy argumentami x3, oraz z afiksem x4

Istnieje ich dokładnie 1436. Określają zwiazki które zostały wybrane jako najbardziej podstawowe i powtarzające się w wielu znanych językach naturalnych, oraz pewne konstrukcje podstawowe w lożbanie (np. sumti i bridi). Ich forma to zawsze jedna z: PAPPA i PPAPA (P - spółgłoska, A - samogłoska) np. przedstawione wyżej cukta i tcidu.

zo gismu gismu
Słowo "gismu" jest słowem rdzennym lożbanu (wyrażającym pewną relacje, pomiędzy pewnymi argumentami, z pewnym afiksem)

Pełna lista gismu, wraz z ich angielskimi tłumaczeniami znajduje się w publicznie dostępnym [gismu.txt]

sumti[edytuj]

Sumti służą do wskazywania na przedmioty i abstrakty, o których mowa w danej chwili. Przykładami mogą być wskazani w pierwszym przykładzie la.mixauk. i la.and,jeik. W tym przypadku do ich wskazywania użyliśmy imion. Wskazywanie przedmiotów za pomocą nazw i imion jest najbardziej oczywistą możliwością. Do innych metod należy np. wskazanie obecności danego przedmiotu w innej relacji (np. "ten, kto ma za dużo wolnego czasu, może spędzić go pisząc podręczniki na Wikibooks"), podkreślenie, że mamy na myśli konkretną rzecz, a nie całą klasę (np. "pożyczyłem komuś pieniądze" i "pożyczyłem mu pieniądze"), a także cały szereg zaimków odwołujących się w najróżniejszy sposób do płci, odległości i osoby gramatycznej.

W naszym języku, najczęściej stosujemy je wszystkie, często nie zdając sobie sprawy, jak złożone relacje opisujemy. Na przykład zdanie "Ala ma kota" wprowadza dwóch aktorów, oraz opisuje relację między nimi:

  • istnieje taki x, że x nazywa sie Ala
  • istnieje taki y, że y należy do zbioru kotów
  • zachodzi: x posiada y

Powyższa lista to rozkład zdania "Ala ma kota" naśladujący notację matematyczną. Pokazuje on zależności, które występują w zdaniu. Bardziej rozbudowane zdania niosą sobą jeszcze więcej informacji.

Różne rodzaje sumti powstały w wyniku obserwacji tego, jak ludzie komunikują obecność przedmiotów w zdaniach. Część z sumti pozwala bardzo podobne zachowania, natomiast inne, powstały w celu wprowadzenia do języka zupełnie nowych możliwości.

Poniższy diagram przedstawia poglądowo, różne rodzaje sumti:

Diagram Sumti.png