Logika dla prawników/Błędy w definiowaniu

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
« Logika dla prawników
Błędy w definiowaniu
»
Stylizacje definicji Zmienne

Błędy w definiowaniu[edytuj]

Spotkać można następujące błędy w definiowaniu:

  • błąd "to samo przez to samo" (idem per idem) - powstający, gdy w definiensie pojawia się definiendum, np. "Organizacje społeczne, to organizacje zawodowe, samorządowe, spółdzielcze i inne organizacje społeczne" [przykład podany przez M. Sierugę].
  • błędne koło pośrednie (circulus in definiendo) - powstające, gdy w definiensie pojawiają się zwroty, które muszą być definiowane z użyciem definiendum, np. "Trybut to danina płacona w związku z uznaniem zwierzchności senioralnej. Zwierzchność senioralna to uznanie statusu lennika. Lennik to osoba zobligowana do płacenia trybutu" [przykład podany przez M. Sierugę].
  • błąd "nieznane przez nieznane" (ignotum per ignotum) - powstający, gdy definiens jest niezrozumiały dla odbiorcy, np. "Izoleucyna to aminokwas egzogenny o rozgałęzionym łańcuchu węglowym (...), syntetyzowany z pirogronianiu i 2-oksomaślanu."[1]
  • błąd przesunięcia kategorialnego - powstający, gdy w definiensie podany jest rodzaj (genus, "ogół") o innej naturze (inny rodzajowo), niż ten, który powinien wystąpić. Dotyczy to sytuacji, w których "definiendum" i "definiens" należą do innych kategorii: rzeczy, cech, czy zdarzeń. Przykładem podanym przez Zygmunta Ziembińskiego będzie definicja: "Wybuch to taka rzecz..." [Z. Ziembiński].

Czasem spotyka się definicje wiązane, dla zrozumienia których musimy wyjaśnić definiensa, który w kolejnej definicji będzie pełnić rolę definiendum i tak aż do momentu, kiedy kolejny z kolejnych definiensów stanie się dla nas zrozumiały. Przypomina to drogę "po nitce do kłębka".

Przykłady definicji wiązanych ze "Słownika wyrazów obcych":

  • ferromagnetyczny = nacechowany ferromagnetyzmem
  • ferromagnetyzm = zespół zjawisk magnetycznych występujący w ferromagnetykach
  • ferromagnetyk = ciało o silnych właściwościach magnetycznych, np. żelazo, nikiel, kobalt.

Definicje nieadekwatne[edytuj]

Niekiedy spotyka się definicje nieadekwatne, tj. definicje:

  • za szerokie - gdy zakres defininensa jest szerszy od definiendum. Inaczej mówiąc definicja za szeroka to taka, w której powiedziano "za mało", np. Żołnierz to osoba pełniąca służbę wojskową.
  • za wąskie - gdy zakres definiensa jest węższy od zakresu definiendum. Innymi słowy definicja za wąska to taka, w której powiedziano "za dużo", np. Żołnierz to osoba pełniąca czynną służbę wojskową w Polsce.
  • w których zakresy definiendum i definiensa się krzyżują - takie w których powiedziano za dużo, jak i za mało, np. Żołnierz to osoba pełniąca służbę wojskową w Polsce.
  • w których zakresy definiendum i definiensa się wykluczają, np. Żołnierz - to mężczyzna zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny. [przykłady podane za M. Sierugą]

Inne problemy definiowania[edytuj]

Podczas definiowania i nie tylko mogą się pojawiać inne błędy niż wyżej podane. Na przykład błąd ekwiwokacji, czyli użycia w jednym wyrażeniu wieloznacznego słowa w różnych znaczeniach. Częściej spotykany jest natomiast błąd amfibologii, tj. wygłoszenia wypowiedzi wieloznacznej ze względu na składnię. Rzadziej zdarza się błąd myślenia figuralnego, gdy odbiorca traktuje zwroty obrazowe, pewne przenośnie, w sposób dosłowny, np. słowo "organ" w zdaniu "Wojewoda jest organem administracji publicznej".

Innym problemem jest hipostaza, czyli błąd logiczny, polegający na przypisywaniu realnego istnienia, tzw. obiektom idealnym (jak dobro, czy postęp)[2]. Inaczej mówiąc błąd ten polega na nadawaniu nazwom abstrakcyjnym cech nazw konkretnych, np. "miłość jest ślepa". Osoba popełniająca błąd hipostazy domyśla się istnienia jakichś obiektów z tego tylko powodu, że istnieją nazwy lub wyrażenia, których nie można zaobserwować w rzeczywistości (np. dusza) [T. Kotarbiński, 1961].

Ponadto wymienia się [N. Łubicki, 1964] pleonazm, czyli użycie nadmiernej ilości słów na wyrażenie tego, co się myśli; eliptyczność czyli niedopowiedzenie; werbalizm - pustosłowie, tj. wypowiedzenie szeregu słów, które nie wyrażają żadnej istotnej myśli; automatyzm myślowy, polegający na bezrefleksyjnym używaniu gotowych zwrotów. Poza tym w mowie nie tylko potocznej dochodzi do mylenia znaczeń; jak również wypowiadania zdań wewnętrznie sprzecznych, tudzież chaotycznych.

Narcyz Łubnicki: Werbalizm jest klęską natury społecznej: pochłania, nieproduktywnie, niezmiernie wiele czasu i ogłupia słuchaczy, stwarzając pozory sensu.

Pytania testowe[edytuj]

  • Błąd w definiowaniu zwany "ignotum per ignotum" powstaje gdy ...
  • Definicja nieadekwatna, która "mówi za mało" to definicja ...
  • Definicja nieadekwatna, która "mówi za dużo" to definicja ...
  • Błąd przesunięcia kategorialnego polega na ...
  • Błąd hipostazy polega na ...


Przypisy

  1. Nowa encyklopedia powszechna PWN, t. 3, Warszawa 1995, s. 105. Por. też definicja izoleucyny podana przez M. Sierugę.
  2. http://www.slownik-online.pl/index.php

Powrót do spisu treści