Uciążliwość zapachowa/Olfaktometria inżynierska/Dokładność olfaktometrii dynamicznej

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Skocz do: nawigacja, szukaj
« ***
Dokładność olfaktometrii dynamicznej
»
Olfaktometria statyczna Dokładność olfaktometrii statycznej

Dokładność olfaktometrii dynamicznej[edytuj]

Precyzja i poprawność pomiarów stężenia zapachowego jest kontrolowana w ramach regularnych ocen wewnątrzlaboratoryjnych i okresowych testów międzylaboratoryjnych[1].

W Europie olfaktometryczne pomiary stężenia odorantów w próbkach gazów emitowanych do atmosfery są wykonywane metodą olfaktometrii dynamicznej, zgodnie z normą PN-EN 13725[1] (dosłowne tłumaczenie EN 13725:2003[2]). Parametry poprawności i precyzji wyznacza się z użyciem materiału odniesienia (n-butanolu), dla którego ustalono „przyjętą wartość odniesienia” (EROM, zob. uwaga 1).

Wyznaczone parametry porównuje się ze wskazanymi w normie kryteriami jakości, które zostały zwalidowane podczas Międzylaboratoryjnego Porównania Olfaktometrycznego (ang.Interlaboratory Comparison for Olfactometry, ICO w roku 1996[1][3].

O wykonaniu pomiarów w laboratorium zgodnie z PN-EN 13725 można mówić, jeżeli spełnienie jej wymagań potwierdzono w czasie opisanych w normie prób eksploatacyjnych. Próby powinny być wykonywane jako „badania biegłości” (ang. proficiency testing) – międzylaboratoryjne badania porównawcze, koordynowane przez certyfikowaną jednostkę zewnętrzną (zob. uwaga 2)[1][4][5]

Podstawy olfaktometrii[edytuj]

Stanowisko członka zespołu przy olfaktometrze

Olfaktometryczne pomiary stężenia zapachowego są jedną z metod analizy sensorycznej[6]. Są wykonywane zgodnie normą europejską, wydaną przez Europejski Komitet Normalizacyjny (ang. European Committee for Standardization) w roku 2003, a w roku 2005 uznaną przez PKN za PN-EN (U). Dwa lata później została wydana wersja polskojęzyczna: PN-EN 13725:2007 „Jakość powietrza – Oznaczanie stężenia zapachowego metodą olfaktometrii dynamicznej”[1][7][8].

W czasie pomiarów strumień próbki badanego gazu jest rozcieńczany strumieniem czystego powietrza z użyciem olfaktometru dynamicznego. Określa się wartość stopnia rozcieńczenia, po którym jest osiągany zespołowy próg wyczuwalności zapachu. Stężenie zapachowe (wynik pojedynczego pomiaru) jest średnią geometryczną z co najmniej 8 lub 12 zgodnych wyników oznaczeń indywidualnych (co najmniej 4 osoby, co najmniej 2 lub 3 cykle prezentacji jednej serii rozcieńczeń, zależnie od regulaminu laboratorium)[1][7][8].

Pojęcia dotyczące jakości pomiarów[edytuj]

Kontrolę jakości pomiarów olfaktometrycznych wykonuje się tak, jak w przypadku innych pomiarów[9][10]. Ogólne zasady postępowania i pojęcia zdefiniowano w normach międzynarodowych (ISO) i europejskich (EN), np. PN-ISO 5725-1:2002[11], PN-ISO 5725-2:2002[12], PN-ISO 5725-3:2002[13], PN-ISO 5725-4:2002[14], PN-ISO 6879:2000[15], EN ISO/IEC 17000:2006[5], PN-EN ISO 9169:2011[16], PN-ISO 4225:1999[4].

W przypadku olfaktometrii normalizacja była zadaniem trudnym, ponieważ jedna „wartość rzeczywista” stężenia zapachowego zanieczyszczeń powietrza nie istnieje. Jest to związane z dużym zróżnicowaniem wrażliwości węchu w populacji ogólnej na zapach różnych związków chemicznych i ich mieszanin. Z tego powodu[17]:

Dużą dokładność mało precyzyjnych pomiarów olfaktometrycznych można osiągnąć dzięki wielokrotnym powtórzeniom oznaczeń.

Dokładność pomiaru stężenia zapachowego (cod [ouE/m³]) to stopień zgodności między uzyskanym wynikiem, a przyjętą wartością odniesienia, określoną na podstawie rzeczywistego stężenia n-butanolu w próbce. W przypadku obliczeń dotyczących zbioru wyników badań bierze się pod uwagę wspólny błąd systematyczny (obciążenie)[11][1].

Badania powtarzalności są wykonywane w ustalonych warunkach: ta sama metoda, identyczny materiał doświadczalny, to samo laboratorium, ten sam operator, to samo wyposażenie. Analizowany jest zbiór niezależnych wyników uzyskanych w krótkich odstępach czasu. Granicę powtarzalności zdefiniowano zakładając, że jest akceptowane prawdopodobieństwo 0,05 wystąpienia różnicy między dwoma wynikami pomiarów. Granicą powtarzalności jest minimalna wartość różnicy, która spełnia ten warunek (definicja zgodna z ISO 5725[11]).

Badania odtwarzalności wykonuje się stosując jednakowe metody i materiały doświadczalne, ale w różnych laboratoriach, z użyciem różnego wyposażenia i przez różnych operatorów. Granicę odtwarzalności zdefiniowano analogicznie jak granicę powtarzalności[11].

Powtarzalność i odtwarzalność pomiarów olfaktometrycznych jest zależna od:

  • jakości wyposażenia laboratorium, w tym od sprawności sprzętu rozcieńczającego (precyzja i powtarzalność rozcieńczeń)
  • sensorycznej sprawności członków zespołu oceniającego zapach (zespół jako czujnik)
  • zgodności stosowanych w laboratorium procedur z wymaganiami normy (np. przestrzeganie kodeksu postępowania osób oceniających, sposoby pobierania, przechowywania i transportu próbek, harmonogram i warunki pomiarów)

Badania jakości laboratorium[edytuj]

W normie PN-EN 13725 określono wymagania dotyczące warunków i sposobów prowadzenia pomiarów olfaktometrycznych. Najdokładniej opisano sposoby kontrolowania:

  • jakości urządzeń stosowanych do mieszania strumieni badanego gazu i czystego powietrza (np. sprawność olfaktometrów)
  • węchowej wrażliwości osób oceniających zapach rozcieńczonych próbek (sprawność sensoryczna członków zespołu)
  • ogólnej dokładności pomiarów, zależnej czynników wyżej wymienionych i innych

W wielu sytuacjach dokładność pomiarów jest ściśle związana z jakością stosowanego sprzętu i prawidłowością procedury pobierania próbek (np. jakość sond i pojemników na próbki[18]). Przyczyną dużych błędów mogą być procesy zachodzące w czasie pobierania próbek gorących i wilgotnych. W tych przypadkach badany gaz jest wstępnie rozcieńczany (dynamicznie lub statycznie) przed wprowadzeniem do worków na próbki, co stanowi pierwszy etap analizy olfaktometrycznej.

Jakość olfaktometru i innych urządzeń rozcieńczających[edytuj]

Kalibrację olfaktometru i innych urządzeń rozcieńczających wykonuje się co najmniej raz w roku (częściej, jeżeli taka potrzeba wynika z historii kalibracji przechowywanej w archiwum). Dla danej serii rozcieńczeń określa się parametry dokładności i niestabilności, które są porównywane z wymaganiami PN-EN 13725. W czasie kalibracji są stosowane:

  • gazy wskaźnikowe zapewniające stabilność stosowanej metody analitycznej (rozszerzona niepewność ±3% lub mniejsza dla około 15% i 90% zakresu pomiarowego); np. tlenek węgla (analiza NDIR) lub – w przypadku kalibracji aparatów bez regulatorów strumienia masy – propan (GC FID) lub SF6 (ECD lub IR).
  • odpowiednie przyrządy kontrolne o udokumentowanej dokładności, wyższej o rząd wielkości niż wymagany poziom dokładności kalibrowanego urządzenia

Oznaczenia wykonuje się co najmniej 10-krotnie dla co najmniej pięciu ustawień jednej serii rozcieńczeń.

Określana jest dokładność rozcieńczenia, wyrażana przez:

  • poprawność – obciążenie wewnątrzlaboratoryjne (; dolny indeks – od ang. dilution; rozcieńczenie), obliczane zwykle z użyciem wartości odniesienia dla ustawienia rozcieńczenia (), określanej zwykle na podstawie poprzedniej kalibracji
  • precyzję – granicę powtarzalności rozcieńczenia (), parametr charakteryzujący różnice między średnim stężeniem wyznaczanym po kolejnych ustawieniach tego samego rozcieńczenia
  • niestabilność () – parametr charakteryzujący zmiany stężenia w czasie jednej prezentacji, obliczany na podstawie wyników co najmniej 10 kolejnych obserwacji; wynik analizy dotyczącej jednego ustawienia () powinien składać się z co najmniej 10 „obserwacji” (), wykonywanych co nie więcej niż 10 s (podstawa obliczeń odchylenia standardowego niestabilności, )

W czasie badań dokładności rozcieńczania (poprawności i precyzji) dla każdego z wybranych ustawień oblicza wartości średnie oraz 95% przedział ufności dla dokładności tych rozcieńczeń:

gdzie:

  • oszacowanie obciążenia ustawienia rozcieńczenia:
  • współczynnik statystyczny
  • granica powtarzalności (), obliczona na podstawie odchylenia standardowego () w zbiorze wyników uzyskanych po kolejnych ustawieniach jednego rozcieńczenia:



Ustalono, że dokładność () serii rozcieńczeń powinna spełniać warunek:

Dla niestabilności rozcieńczenia (Id) ustalono kryterium:


Sprawność sensoryczna zespołu[edytuj]

Wyniki badań węchowej wrażliwości kandydata do zespołu (przykład)

Zgodnie z PN-EN 13725 węch członków zespołu, pełniącego funkcję czujnika pomiarowego, jest oceniany z wykorzystaniem n-butanolu. Określana jest wysokość indywidualnego progu wyczuwalności zapachu tego związku (ITEn-butanol; ang. Individual Threshold Estimate) i zmienność progu.

Muszą spełniać następujące kryteria:

  1. antylogarytm z odchylenia standardowego sITE, obliczonego z log ITE,
    jest mniejszy niż 2,3 (ITE wyraża się w jednostkach stężenia masowego),
  2. średnia geometryczna dla wartości ITEn-butanol mieści się
    między 0,5-krotną a 2-krotną wartością odniesienia (62 µg/m³ do 246 µg/m³, czyli 20–80 ppb)

Zgodność z kryteriami jest systematycznie sprawdzana, a wyniki wszystkich oznaczeń ITEn-butanol są archiwizowane. W olfaktometrycznych badaniach próbek środowiskowych lub przemysłowych mogą uczestniczyć tylko te osoby, które w czasie ostatnich 10–20 pomiarów ITEn-butanol spełniały kryteria selekcji.

Wewnątrzlaboratoryjne badania eksploatacyjne[edytuj]

Wewnątrzlaboratoryjne badania dokładności są wykonywane przede wszystkim z użyciem certyfikowanego odorantu odniesienia (n-butanol), dla którego jest znana wartość oczekiwana (), zastępująca „wartość rzeczywistą” stężenia zapachowego.

Określana jest dokładność, wyrażana przez:

  • poprawność – obciążenie wewnątrzlaboratoryjne ()
  • precyzję – granica powtarzalności ()

W czasie wewnętrznej kontroli jakości pomiarów wykonuje się co najmniej pomiarów stężenia zapachowego w próbce i oblicza wartość średnią oraz 95% przedział ufności dla obciążenia wewnątrzlaboratoryjnego:

gdzie:

  • oszacowanie obciążenia wewnątrzlaboratoryjnego:
  • współczynnik statystyczny
  • granica powtarzalności (), obliczona na podstawie odchylenia standardowego ():



Kryteria dokładności i powtarzalności określono stosując zmienną pomiarową :

Dodatkowo określono kryterium precyzji (granica powtarzalności) jako:

lub


Wewnątrzlaboratoryjne badania jakości pomiarów stężenia zapachowego w próbkach zawierających inne odoranty ograniczają się do określania precyzji. Ustalenie poprawności (obciążenia) nie jest możliwe, ponieważ nie jest dostępna wartość oczekiwana. Przyjmuje się, że poprawność jest taka sama jak w czasie oznaczeń z użyciem n-butanolu.

Badania międzylaboratoryjne[edytuj]

Zaleca się, aby oznaczenia dokładności laboratorium były organizowane przez niezależne certyfikowane jednostki, zajmujące się przygotowaniem i dystrybucją próbek, równocześnie analizowanych w różnych laboratoriach („test okrężny”, ring-test[19][20]). Badania umożliwiają ustalenie dokładności oznaczeń stężenia zapachowego w próbkach zawierających n-butanol, inne czyste związki chemiczne lub mieszaniny odorantów (np. w próbkach środowiskowych). W przypadku stosowania odorantów innych niż n-butanol za wartość oczekiwaną uznaje się średnią z wyników uzyskiwanych w różnych laboratoriach.

Międzylaboratoryjne badania zgodności wyników pomiarów olfaktometrycznych były prowadzone w Holandii i w Niemczech od lat 80. XX w. Od roku 2003 koordynuje je prywatna firma OLFAtec GmbH (Niemcy), która uzyskała akredytację zgodnie z EN ISO/IEC 17020:2004[21][22].

Wyniki ICO 2000, 2003, 2005, 2007, 2011[edytuj]

Międzylaboratoryjne badania olfaktometryczne były prowadzone na dużą skalę już w latach 80. XX w., głównie w Niemczech i Holandii. Ich wyniki zostały wykorzystane w ramach prac Grupy Roboczej WG2 Odours w Europejskim Komitecie Normalizacyjnym, kierowanej przez A.P. van Harrevelda, w czasie opracowywania projektu normy[23][24][25]. W badaniach wykonanych na podstawie projektu z roku 2000 uczestniczyło 31 laboratoriów z czterech krajów Europy Środkowej. Wykonywano testy z użyciem trzech czystych związków chemicznych (n-butanol, H2S, THT) oraz naturalnej mieszaniny odorantów (zapach kawy). Stwierdzono, że laboratoria pracujące zgodnie z nowym standardem uzyskują większą niż inne powtarzalność i odtwarzalność[25].

W roku ustanowienia EN 13725:2003 w ICO uczestniczyło 51 laboratoriów z 12 krajów, a w roku 2005 – 47 laboratoriów z 15 krajów. [26]. W zakres testu RV Standard (test zgodności wyników, skrót RV od niem. Ringversuch) wchodziło oznaczenie stężenia zapachowego w 4 próbkach, dostarczonych przez OLFAtec GmbH, zawierających n-butanol (dwa różne stężenia) oraz THT i SFREE (bezsiarkowy nawaniacz gazu ziemnego, stosowany zamiast THT)[27]. Porównując liczbę poprawnych wyników uzyskanych w poszczególnych laboratoriach, stwierdzono duży postęp w czasie dwóch lat. W roku 2003 cztery poprawne wyniki uzyskano w 8 (ok. 16%), a w roku 2005 w 18 laboratoriach (ok. 38%).

Trudniejsze okazało się uzyskanie potwierdzenia wymaganej powtarzalności i poprawności oznaczeń stężenia n-butanolu. W roku 2005 do testu RV PLUS (10 próbek o różnym stężeniu n-butanolu w azocie) przystąpiło 10 laboratoriów. Tylko dwa z nich uzyskały potwierdzenie zgodności z kryterium powtarzalności (r) i poprawności (A), a trzy dodatkowe spełniały jedno z kryteriów (r lub A)[26].

W 2007 roku w badaniu biegłości z użyciem n-butanolu uczestniczyło 29 laboratoriów. Wszystkie kryteria statystyczne EN 13725 spełniło 12 z nich. Wśród laboratoriów, które nie uzyskały wymaganej dokładności znalazły się jednostki akredytowane zgodnie z ISO 17025, co potwierdza potrzebę stosowania ICO[21].

W 2011 w analogicznych badaniach wzięło udział 35 zespołów olfaktometrycznych z 14 krajów (Niemcy, Dania, Wielka Brytania, Belgia, Francja, Włochy, Holandia, Hiszpania, Austria, Kanada, Chile, Estonia, Szwajcaria i – po raz pierwszy – Polska). Oba kryteria spełniło 19 laboratoriów. Laboratorium z Polski znalazło się wśród siedmiu, które spełniły tylko jedno z nich. Żadnego kryterium nie spełniło 9 zespołów[28].

Uwagi[edytuj]

  1. Skrót EROM oznacza European Reference Odour Mass: 1 EROM ≡ 123 μg n-butanolu ≡ 1 ouE mieszaniny odorantów
    Zgodnie z PN-EN 13725 „czujnikiem” olfaktometru jest zespół oceniających, których indywidualny próg wyczuwalności mieści się w zakresie 62–246 μg n-butanolu/m³.
  2. W PN-EN 13725 jakości laboratoriów olfaktometrycznych dotyczy rozdz. 5. „Eksploatacyjne wymagania dotyczące jakości” (s. 19) oraz załączniki informacyjne: Załącznik C – Przykład obliczeń dokładności i niestabilności przyrządu (s. 54); Załącznik D – Przykład obliczeń pomiarów odorymetrycznych w jednym laboratorium (s. 57).

Zobacz też – zestawienie najważniejszych pojęć[edytuj]

Czy znasz odpowiedzi?[edytuj]

  • Czy dokładność uzyskiwanego w olfaktometrze rozcieńczenia Z = 60 jest zgodna z wymaganiami normy PN-EN 13725, jeżeli przed rozcieńczeniem stężenie związku wzorcowego wynosiło 1200 ppm, a po 15 ustawieniach tego rozcieńczenia uzyskano zestawione poniżej wyniki oznaczeń stężenia wzorca w strumieniu wypływającym z aparatu?
Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
Stężenie, ppm 21,16 19,61 21,03 23,10 20,54 20,78 20,84 23,13 22,07 23,50 19,22 21,96 23,25 21,49 22,13

  • Czy laboratorium spełnia ustalone w PN-EN 13725 kryteria dokładności i powtarzalności pomiarów, jeżeli uzyskano zestawione poniżej wyniki oznaczeń stężenia zapachowego w próbce powietrza, zawierającej 100 ppm n-butanolu (cth = 40 ppb)?
Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
Stężenie cod [ouE/m³] 2200 2448 4094 4233 4159 3862 2333 3315 3856 3316 3000 2327 4366 2968 3903

Przypisy[edytuj]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Polski Komitet Normalizacyjny, NKP 280: Jakość powietrza. Oznaczanie stężenia zapachowego metodą olfaktometrii dynamicznej (ang. Air quality – Determination of odour concentration by dynamic olfactometry; fr. Qualité de l’air – Détermination de la concentration d’une odeur par olfactométrie dynamique; niem. Luftbeschaffenheit – Bestimmung der Geruchsstoffkonzentration mit dynamischer Olfaktometrie). 2007. [dostęp 2011-07-05].  (pol.)
  2. Ton van Harreveld: Objective assessment of odours (ang.). CEN-CENELEC Management Centre. [dostęp 2011-06-29].
  3. A.P van Harreveld, P. Heeres. The validation of the draft European CEN standard for dynamic olfactometry by an interlaboratory comparison on n-butanol. „Gefahrstoffe Reinhaltung der Luft”. 57 (10), s. 393–398, 1997. Düsseldorf: Springer. ISSN 0949-8036 (ang.). 
  4. 4,0 4,1 Jakość powietrza - Zagadnienia ogólne - Terminologia. Polski Komitet Normalizacyjny. [dostęp 2011-07-05].  (pol.)
  5. 5,0 5,1 Ocena zgodności – Terminologia i zasady ogólne. Polski Komitet Normalizacyjny. [dostęp 2011-07-05].  (pol.)
  6. Analiza sensoryczna – Terminologia. Polski Komitet Normalizacyjny. [dostęp 2011-07-05].  (pol.)
  7. 7,0 7,1 J. Kośmider, B. Krajewska. Normalizacja olfaktometrii dynamicznej. Podstawowe pojęcia i jednostki miar. „Normalizacja”. Nr 1, s. 15–22, 2005 (pol.). 
  8. 8,0 8,1 J. Kośmider. Pomiary stężeń zapachowych metodą olfaktometrii dynamicznej (PN-EN 13725:2007). „Wodociągi – Kanalizacja”. Nr 10, s. 34–35, 2007 (pol.). 
  9. Analiza błędów i niepewności pomiarów (pol.). W: Materiały dydaktyczne PG. Metrologia [on-line]. www.eti.pg.gda.pl. [dostęp 2011-07-02].
  10. Guide to the expression of uncertainty in measurement (ang.). W: International Organization for Standardization, Genewa, ISO [on-line]. www.bipm.org, 1993. [dostęp 2011-07-02].
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Dokładność (poprawność i precyzja) metod pomiarowych i wyników pomiarów. Cz. 1: Ogólne zasady i definicje. Polski Komitet Normalizacyjny. [dostęp 2011-07-05].  (pol.)
  12. Dokładność (poprawność i precyzja) metod pomiarowych i wyników pomiarów. Cz. 2: Podstawowa metoda określania powtarzalności i odtwarzalności standardowej metody pomiarowej. Polski Komitet Normalizacyjny. [dostęp 2011-07-05].  (pol.)
  13. Dokładność (poprawność i precyzja) metod pomiarowych i wyników pomiarów. Cz. 3: Pośrednie miary precyzji standardowej metody pomiarowej. Polski Komitet Normalizacyjny. [dostęp 2011-07-05].  (pol.)
  14. 14,0 14,1 Dokładność (poprawność i precyzja) metod pomiarowych i wyników pomiarów. Cz. 4: Podstawowe metody wyznaczania poprawności standardowej metody pomiarowej. Polski Komitet Normalizacyjny. [dostęp 2011-07-05].  (pol.)
  15. Jakość powietrza – Charakterystyki sprawności metod pomiaru jakości powietrza i pojęcia pokrewne dotyczące tych metod. Polski Komitet Normalizacyjny. [dostęp 2011-07-05].  (pol.)
  16. Jakość powietrza – Definicje i wyznaczanie charakterystyk działania automatycznego systemu pomiarowego. Polski Komitet Normalizacyjny. [dostęp 2011-07-05].  (pol.)
  17. A.P. Van Harreveld. Odour management tools-filling the gaps. „Water Sci. Technol.”. 50 (4), s. 1–8, 2004. PMID 15484736) (ang.). 
  18. A.P. van Harreveld. Odor concentration decay and stability in gas sampling bags. „J. Air Waste Manag. Assoc.”. 53 (1), s. 51–60, styczeń 2003. PMID 12568253 (ang.). 
  19. Tłumaczenie zwrotu „ring test” (pol.). W: English_to_polish/mathematics_statistics [on-line]. www.proz.com. [dostęp 2011-06-29].
  20. OLFAtec GmbH – ein Unternehmen der Odournet Holding b.v.: Ringversuch/Eignungsprüfung nach DIN EN 13725:2003 (niem.). [dostęp 2010-10-16].
  21. 21,0 21,1 A.P. van Harreveld, D. Mannebeck, B. Maxeiner. Proficiency testing as the key element in implementing EN13275 olfactometry. „Water Sci. Technol.”. 59 (8), s. 1649–1655, 2009. PMID 19403979 (ang.). 
  22. en 13725 - proficiency testing (ang.). W: accredited calibration & proficiency testing [on-line]. OLFAtec. [dostęp 2011-06-29].
  23. A.P. van Harreveld: European standardisation of olfactometry. W: Materiały Międzynarodowego Seminarium ODOURS – Control, Regulations, Measurements ODOURS’1993. Szczecin: Ekochem, 1993, s. 140–156. 
  24. P. Heeres, H. Harssema: An interlaboratory study on the odor measurements of n-butanol. W: Materiały Międzynarodowego Seminarium ODOURS – Control, Regulations, Measurements ODOURS’1993. Szczecin: Ekochem, 1993, s. 121–129. 
  25. 25,0 25,1 D. Mannebeck, H. Mannebeck. Interlaboratory comparison of dynamic olfactometry in Central Europe 2000. „Water Sci Technol.”. 44 (9), 2001. PMID 117624. 
  26. 26,0 26,1 Bjoern Maxeiner. Olfactometric Interlaboratory Comparison Test 2005. „WEF/AWWA Odors and Air Emissions”, 2006. OLFATec GmbH (ang.). 
  27. Gasodor S-FREE – bezsiarkowy nawaniacz do gazu ziemnego (pol.). www.chem-met.com.pl. [dostęp 2011-07-02].
  28. Wyniki Interlaboratory Comparison Olfactometry 2011, ODORY, OLFAKTOMETRIA ... Aktualności (pol.). www.zut.edu.pl. [dostęp 2011-09-22].

Linki zewnętrzne[edytuj]

www.odournet.com


Powrót do spisu treści