Jidysz/Rozdział 2.2

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Transliteracja i transkrypcja pisma jidysz[edytuj]

Poniższa tabela prezentuje zestaw znaków występujących w jidysz podług słownika Uriela Weinreicha English-Yiddish-English Dictionary (Weinreich 1968). Transkrypcje YIVO i Harkavy'ego są zaczerpnięte z tego samego źródła, gdzie są przedstawione jako "odpowiedniki fonetyczne" i zwane romanizacją. Transkrypcja YIVO jest międzynarodowym standardem. Transkrypcja Harkavy'ego z roku 1898 została załączona tylko dla porównania. Transkrypcja IPA odpowiada przykładom dźwiękowym w zalecanej przez YIVO wymowie, zamieszczonym na stronie instytutu. Transkrypcja fonetyczna jest transkrypcją zwyczajową, stosowaną w polskojęzycznych publikacjach Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie i jako taka, choć bardziej zrozumiała dla ludzi posługujących się językiem polskim, nie stanowi żadnego oficjalnego standardu. Załączona transliteracja jest zgodna z Polską Normą PN-74/N-01212.

Symbol Wartość numeryczna Transkrypcja YIVO Transkrypcja Harkavy'ego Transkrypcja IPA Transliteracja wg PN-74/N-01212 Transliteracja wg autora Transkrypcja fonetyczna Nazwa litery w jidysz Nazwa litery po polsku Uwagi
א 1 (brak) (brak) (brak) a lub ⊃ (a) (brak) שטומער אַלף sztumer alef (3)
אַ 1 a a a a a a פּתח אַלף pasech alef
אָ 1 o o ɔ o o o קמץ אַלף komec alef
ב 2 b b b b b b בית bejs
בֿ 2 v v v v (a) v w בֿית wejs (2)
ג 3 g g g g g g גימל giml
ד 4 d d d d d d דלתּ dalet
דז dz (brak) ʣ (brak) ġ dz דלתּ זיין dalet zajen
דזש dzh (brak) ʤ ǧ ǧ דלתּ זיין שין dalet zajen szin
ה 5 h h h h h h הא hej
ו 6 u u ʊ w (a) u u וואָוו wow
וּ 6 u (brak) ʊ u u u מלופּן וואָוו melupm wow (4)
װ v v v w w w צוויי וואָוון cwej wown
ױ oy oi ɔj oy lub oj oj oj וואָוו יוד wow jud
ז 7 z z z z z z זיין zajen
זש zh zh ʒ ž ž ż זיין שין zajen szin
ח 8 kh ch x (a) ch חית ches (2)
ט 9 t t t t lub ṭ (a) t t טית tes
טש tsh (brak) ʧ č č cz טית שין tes szin
י 10 y, i y, i j, i i lub y lub j i lub j j, i יוד jud (5)
יִ 10 i (brak) i (brak) i i חיריק יוד chirek jud (6)
ײ ey ei, ai ɛj ey, aj ej ej צוויי יודן cwej judn
ײַ ay (brak) aj ay, ej aj aj פּתח צוויי יודן pasech cwej judn
כּ 20 k k k k (a) k כּף kof (2) (7)
כ 20 kh ch x ḵ lub ch (b) ch כף chof
ך 500 kh ch x ḵ lub ch (b) ch לאַנגער כף lange chof (1)
ל 30 l l l, ʎ l l l למד lamed
מ 40 m m m m m m מם mem
ם 600 m m m m m m שלאָס מם szlos mem (1)
נ 50 n n n n n n נון nun
ן 700 n, m n, m n, ŋ, m n n n, m לאַנגער נון lange nun (1)
ס 60 s s s s s s סמך samech
ע 70 e e ɛ e lub ⊂ (a) e e עין ajen
פּ 80 p p p p p p פּא pej (8)
פֿ 80 f f f f f f פֿא fej
ף 800 f f f f f f לאַנגער פֿא lange fej (1)
צ 90 ts tz ʦ c lub ṣ (c) c c צדיק cadek
ץ 900 ts tz ʦ c lub ṣ (c) c c לאַנגער צדיק lange cadek (1)
ק 100 k k k k lub q (a) k k קוף kuf
ר 200 r r ʀ r r r ריש rejsz
ש 300 sh sh ʃ š š sz שין szin
שׂ 300 s s s ś ś s שׂין sin (2)
תּ 400 t t t t (a) t תּוו tof (2)
ת 400 s s s (a) lub s s תוו sof (2)

Przypisy

  • (1) Forma końcowa. Używana tylko na końcu wyrazu.
  • (2) Używana tylko w słowach pochodzenia hebrajskiego.
  • (3) Nie wymawia się jej i nie transkrybuje. Oznacza tylko, że sylaba zaczyna się od wymawianego י ,ו lub złożenia tych liter.
  • (4) Używane tylko w sąsiedztwie וו albo przed י.
  • (5) Spółgłoskowe [j] na początku sylaby (z wyjątkiem wystąpienia po א). W innych przypadkach samogłoskowe [i].
  • (6) Używane jedynie po spółgłoskowym י lub w sąsiedztwie innej samogłoski.
  • (7) W przeciwieństwie do כ nie ma odrębnej formy końcowej.
  • (8) W przeciwieństwie do פֿ nie ma odrębnej formy końcowej.


Przypisy do uwag znajdujących się w kolumnie Transliteracja wg PN-74/N-01212.

  • (a) W wyrazach hebrajskich.
  • (b) Dopuszczone do stosowania w publikacjach niefilologicznych.
  • (c) W wyrazach hebrajskich i tekstach naukowych.


Uwagi do zasad zawartych w polskiej normie[edytuj]

W polskiej normie PN-74/N-01212 nie uniknięto niestety kilku błędów, które w efekcie, przy próbie stosowania jej przez osoby nie obeznane z jidysz mogą przysporzyć problemów. Przede wszystkim nieuzasadniony wydaje się podział na odmienną transliterację liter w słowach jidysz i hebrajskich, choćby z tego powodu, iż osoby dla których przeznaczona jest norma (np. bibliotekarki), mogą nie mieć pojęcia, które ze słów są pochodzenia hebrajskiego. Stosowanie takiego zróżnicowania i tak nic istotnego nie wnosi, bowiem aby oddać wymowę słów hebrajskich należałoby stosować transkrypcję nie zaś transliterację. Ponadto w normie znajduje się kilka nieścisłości, które wymienię poniżej:

  • א (alef) - w jidysz standardowym, pisanym ortograficznie, litera ta zawsze jest niema. Nie ma więc powodu dla którego trzeba by ją było transliterować jako literę a bo tak należy transliterować אַ (pasech alef).
  • ו (waw) - litera ta nie występuje tylko w wyrazach pochodzenia hebrajskiego. Wręcz przeciwnie. W jidysz pełni rolę samogłoski u i tak należy ją transliterować.
  • דז (dalet zajen) - norma nie uwzględnia istnienia tej grupy spółgłoskowej. Zgodnie z zaleceniami normy (pkt 2.4. Transliteracja grupy spółgłosek w wyrazach pochodzenia słowiańskiego) należałoby ją transliterować jednym znakiem. Nie jest on jednak podany.
  • יִ (chirek jud) - nie występuje w normie. W przeciwieństwie do י (jud) tę literę zawsze transliteruje się wyłącznie jako samogłoskowe i.
  • יי (cwej judn) i ײַ (pasech cwej judn) - prawdopodobnie jest to tylko błąd osoby przygotowującej normę do druku bowiem dla jednego dwuznaku proponowana jest forma ey lub aj a dla drugiego ay lub ej. Powinno być ey lub ej oraz analogicznie ay lub aj. Poza tym (cwej judn) nazwany jest w normie (cwej chirek-yudn) i zapisany jako יִיִ. Takie zestawienie liter występuje bardzo rzadko i transliteruje się je wtedy jako ii, np. w słowie קיִיִש.
  • פּ (pej) - w oryginale normy, w kolumnie z transliteracją zamiast p znajduje się nazwa litery pey. Tym razem jest to ewidentny błąd osoby przygotowującej normę do druku.
  • W normie niespełniony jest postulat jednoznaczności (pkt 2.5. Jednoznaczność) nakazujący każdą literę alfabetu hebrajskiego oddać inną literą alfabetu łacińskiego. Chociażby dla liter ט (tet) i תּ (tof) jako odpowiednik łaciński proponuje się tą samą literę t. Uniemożliwia to proces retransliteracji.