Pomocnik olimpijczyka - Elementy wiedzy obywatelskiej i ekonomicznej/Państwo

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Państwo[edytuj]

Zwróćcie uwagę, abyście potrafili: • wymienić i stosować podstawowe sposoby podejmowania wspólnych decyzji • wyjaśnić, jak człowiek staje się obywatelem w sensie formalnym (prawo ziemi, prawo krwi, nadanie obywatelstwa) • wyjaśnić, co dla ciebie oznacza być Polakiem (lub członkiem innej wspólnoty narodowej) i czym obywatelstwo różni się od narodowości • wymienić podstawowe cechy i funkcje państwa • wyjaśnić, czym jest władza państwowa • wskazać różnice w sytuacji obywatela w ustroju demokratycznym, autorytarnym i totalitarnym. Tego wymaga od Was podstawa programowa.

Władza[edytuj]

Władza.png

Sposoby podejmowania decyzji w sprawach grupy[edytuj]

Kompromis vs konsensus:

  • Kompromis to decyzja podjęta w wyniku wzajemnych ustępstw,
  • Konsensus (consensus) to decyzja, na którą zgodzili się wszyscy. Zatem konsensus może być zarówno osiągnięty w wyniku kompromisu, jak i może powstać bez jakichkolwiek ustępstw.
Weto
Prawo do wyrażenia sprzeciwu wobec decyzji, skutkujące jej zablokowaniem.

Sposoby podejmowania decyzji w sprawach grupy:

  • decyzja lidera polega na samodzielnym podjęciu decyzji przez jedną osobą, najczęściej zajmującą wysoką pozycję w danej grupie (np. nauczyciela w klasie, rodziców w domu),
  • głosowanie polega na przyjęciu tej decyzji, za którą opowiedziała się większość głosujących (np. uchwalanie prawa w systemach demokratycznych, podejmowanie przez klasę decyzji ws. miejsca wycieczki szkolnej),
  • konsensus polega na jednomyślnym zaakceptowaniu propozycji przez wszystkich członków grupy - każdy ma prawo do odmowy zgody, czyli do zawetowania decyzji (np. podjęcie przez grupę koleżanek decyzji o tym, co będą robić po szkole).

Różne oblicza państwa[edytuj]

Państwo.png

Suwerenność (niezależność w podejmowaniu decyzji) ma dwa aspekty:

  • suwerenność zewnętrzna oznacza niezależność władzy państwowej od władzy jakichkolwiek podmiotów zagranicznych,
  • suwerenność wewnętrzna oznacza, że władza państwowa jest najwyższą władzą wobec obywateli w danym państwie.

Funkcje państwa:

  • zapewnienie porządku (zgodnie z koncepcją państwa - nocnego stróża),
  • przyczynianie się do poprawy poziomu życia obywateli (funkcje socjalne, opiekuńcze),
  • utrzymywanie stosunków z innymi państwami, obrona granic (funkcje zewnętrzne).
Anarchizm, anarchia
Brak władzy politycznej (brak państwa). W opinii anarchistów każde państwo jest złe, gdyż ogranicza wolność ludzi i stosuje przymus - ludzie zaś są dobrzy i potrafiliby porozumieć się oraz żyć w pokoju i przyjaźni. W języku potocznym anarchia oznacza chaos, bezład.
Dyktatura
Taka władza polityczna (państwo), która jest tyrańska, niekontrolowana przez społeczeństwo, sprawowana przez jednostkę lub grupę, zazwyczaj oparta na rozbudowanym aparacie przymusu (wojsku, policji). Przykładami dyktatur są rządy autorytarytarne (lub, czasami, totalitarne).

Różne oblicza państwa wyróżniamy, biorąc pod uwagę m.in.:

  • ustrój polityczny, czyli strukturę organizacyjną, kompetencje i określone prawem zależności (= ustrój) między organami państwa (= polityczny),
  • formę państwa, wyróżnianą ze względu na jego budowę administracyjną,
  • formę rządów, wyróżnianą ze względu na to, kto jest głową państwa,
  • system ekonomiczny (system gospodarczy), czyli "kształt gospodarki".
Ustrój polityczny
Totalitaryzm Autorytaryzm Demokracja
historyczne przykłady to komunizm, nazizm i faszyzm (np. Włochy za czasów Mussoliniego) najczęściej: poparcie armii dla władzy źródłem władzy są wszyscy obywatele (zasada suwerenności ludu)
panuje dyktatura jednej partii (np. w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich rządziła KPZR) władzę sprawuje mniejszość (czasem jednostka) bez zgody i kontroli ze strony społeczeństwa władze wybierane są na określony czas i poddane społecznej kontroli
obowiązuje jedna, jedynie słuszna ideologia, władze szczegółowo kontrolują życie obywateli polityczne prawa obywateli są mocno ograniczone, lecz władze nie ingerują w ich życie prywatne obywatele są wolni i równi wobec prawa
np. Korea Północna, w przeszłości III Rzesza Niemiecka (nazizm) np. Arabia Saudyjska, Białoruś, Algieria np. Indie, Niemcy, Japonia, Stany Zjednoczone
Forma państwa
Konfederacja Federacja Państwo unitarne
związek państw powołany w celu realizacji określonych celów państwo powstałe przez połączenie dwóch lub więcej państw państwo wewnętrznie jednolite
organy konfederacji wykonują władzę za pośrednictwem organów państw-członków konfederacji władze centralne mają kompetencje w zakresie polityki zagranicznej, wojskowej, podatkowej itp., władze państw związkowych również mogą ustalać podatki, lokalne prawo organy samorządowe są ściśle podporządkowane organom centralnym, nie mają autonomii
np. w przeszłości Szwajcaria (do połowy XIX w.) np. Szwajcaria, Stany Zjednoczone, Belgia, Niemcy, Austria, Rosja, Indie np. Francja, Dania, Szwecja, Holandia
Forma rządów
Monarchia Republika
głową państwa jest monarcha sprawujący władzę dożywotnio głową państwa jest prezydent wybierany na określony czas
urząd monarchy jest najczęściej przekazywany w drodze dziedziczenia republiką (res publica) określa się również państwo będące dobrem wspólnym wszystkich obywateli
np. Arabia Saudyjska, Dania, Szwecja, Wielka Brytania, Hiszpania, Holandia, Belgia, Japonia np. Stany Zjednoczone, Francja, Irlandia, Niemcy, Portugalia, Włochy, Rosja, Indie
System gospodarczy
Gospodarka tradycyjna Gospodarka centralnie planowana (gospodarka centralnie sterowana, gospodarka nakazowo-rozdzielcza) Gospodarka wolnorynkowa (gospodarka rynkowa)
prymitywna technologia produkcji inicjatywa gospodarcza należy do państwa wolność inicjatywy gospodarczej
podział dóbr na podstawie pozycji człowieka w strukturze społecznej w praktyce częste kłopoty z zaopatrzeniem, system kartkowy (reglamentacja) konkurencja i swoboda zawierania umów podstawą podziału dóbr
ochrona własności państwowej, ograniczenie własności prywatnej ochrona własności prywatnej
ten rodzaj gospodarki dotyczy regionów zacofanych, skonfliktowanych itp. np. w przeszłości ZSRR i państwa bloku wschodniego (PRL, Czechosłowacja, Węgry itd.) np. USA, Francja, Włochy, Japonia, Meksyk - większość państw świata

Obywatelstwo[edytuj]

Obywatel
Osoba pozostająca w stosunku prawnym z danym państwem: korzystająca na mocy bycia obywatelem z przysługujących jej praw i prawnie (czyli pod groźbą kary) zobligowana do wypełniania nałożonych na nią przez prawo obowiązków.
Obywatelstwo
Powyżej przedstawiony stosunek prawny łączący obywatela z państwem.

Bycie obywatelem danego państwa (np. Francji) nie oznacza bycia osobą o narodowości dominującej w tym państwie (np. Francuzem) - obywatelstwo i narodowość to odrębne, oznaczające co innego, pojęcia: podczas gdy bycie obywatelem sprowadza się do korzystania z praw i wypełniania obowiązków, narodowość oznacza poczucie więzi z danym narodem, unikatową tożsamość narodową itp.. Niezależnie od braku bezpośredniego związku między obywatelstwem i narodowością, bycie obywatelem danego państwa może skutkować wytworzeniem nowej narodowości (powstaje wtedy naród polityczny, np. Amerykanie w Stanach Zjednoczonych) lub przyjęciem tożsamości narodowej właściwej dla ludzi zamieszkujących dane państwo.

Pojęcie "postawa obywatelska" nie jest bezpośrednio związane z obywatelstwem - postawa obywatelska oznacza działanie dla dobra wspólnego i (jako takie) może być reprezentowana przez każdego człowieka, w każdym miejscu, niezależnie od posiadanego przez niego obywatelstwa.

Istnieją różne sposoby nabywania obywatelstwa:

  • zasada krwi polega na przyznawaniu dziecku obywatelstwa kraju, którego obywatelami są jego rodzice/rodzic (np. dziecko obywateli polskich otrzyma obywatelstwo polskie),
  • zasada ziemi polega na przyznawaniu dziecku obywatelstwa kraju, na terytorium którego się urodziło (np. dziecko obywateli polskich urodzone na terytorium Stanów Zjednoczonych otrzyma podwójne obywatelstwo: amerykańskie, ponieważ w USA obowiązuje zasada ziemi, i polskie, ponieważ w Polsce obowiązuje zasada krwi),
  • nadanie obywatelstwa polega na zostaniu obywatelem danego kraju w wyniku podjętych starań i po spełnieniu określonych prawem wymogów (np. dobrej znajomości języka danego państwa i zamieszkiwaniu na jego terenie przez długi okres). W Polsce obywatelstwo nadaje Prezydent RP.

Konstytucyjne obowiązki obywatela Polski:

  • wierność Rzeczypospolitej Polskiej i troska o dobro wspólne,
  • przestrzeganie prawa RP,
  • ponoszenie ciężarów i świadczeń publicznych, w tym płacenie podatków,
  • obrona Ojczyzny,
  • dbanie o stan środowiska naturalnego;
Bezpaństwowiec (apatryda)
Osoba, która nie jest obywatelem żadnego państwa. W związku z tym nie są oni objęci ochroną żadnego państwa. Według danych UNHCR z 2010 roku, na świecie żyje ponad 9,5 miliona bezpaństwowćów, z czego w Polsce przebywa ok. 750 takich osób.[1]

Przypisy