Przejdź do zawartości

Mechanika teoretyczna/Teoria sprężystości w przedstawieniu klasycznym

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Mechanika teoretyczna
Mechanika teoretyczna
Teoria sprężystości w przedstawieniu klasycznym

Licencja
Autor: Mirosław Makowiecki
Absolwent UMCS Fizyki Komputerowej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

Dotyczy: książki, do której należy ta strona, oraz w niej zawartych stron i w nich podstron, a także w nich kolumn, wraz z zawartościami.
Użytkownika książki, do której należy ta strona, oraz w niej zawartych stron i w nich podstron, a także w nich kolumn, wraz z zawartościami nie zwalnia z odpowiedzialności prawnoautorskiej nieprzeczytanie warunków licencjonowania.
Umowa prawna: Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń.
Autor tej książki dołożył wszelką staranność, aby informacje zawarte w książce były poprawne i najwyższej jakości, jednakże nie udzielana jest żadna gwarancja, czy też rękojma. Autor nie jest odpowiedzialny za wykorzystanie informacji zawarte w książce, nawet jeśli wywołaby jakąś szkodę, straty w zyskach, zastoju w prowadzeniu firmy, przedsiębiorstwa lub spółki bądź utraty informacji, niezależnie czy autor (a nawet Wikibooks) został powiadomiony o możliwości wystąpienie szkód. Informacje zawarte w książce mogą być wykorzystane tylko na własną odpowiedzialność.


Równania równowagi sprężystej (równania Lamego)

[edytuj]

Rozpatrzmy teraz równość (17.12), pomijając w niej wyrazy kwadratowe dotyczące prędkości (drugi wyraz pod pochodną cząstkową względem współrzędnej) oraz zakładając, że gęstość układu podczas naprężeń nie zmienia się i oznaczamy ją przez ρ0. Otrzymujemy równanie:

ρ0∂2si∂t2−∂σij∂xj=ρ0fi
(19.1)

Korzystamy z definicji tensora naprężeń z prawa Hooke’a (18.10) oraz z definicji tensora deformacji (16.42). Podstawiając:

σij=2μ⋅12(∂si∂xj+∂sj∂xi)+λδij∂sl∂xl

do (19.1) otrzymujemy:

ρ0∂2si∂t2−μ∂2si∂xj∂xj−(μ+λ)∂2sj∂xi∂xj=ρ0fi
(19.2)

Równość (19.2), określoną przy pomocy wektora deformacji s→, zapisujemy w postaci wektorowej, używając operatorów gradientu i dywergencji:

ρ0∂2s→∂t2−μΔs→−(μ+λ)grad⁡div⁡s→=ρ0f→
(19.3)

Jeśli ograniczymy się do problemów statycznych (całkowicie niezależnych od czasu), to z (19.3) otrzymujemy równanie równowagi sprężystej:

μΔs→+(μ+λ)grad⁡div⁡s→+ρ0f→=0
(19.4)

Wałek skręceń w teorii sprężystości

[edytuj]
(Rys. 19.1) Wałek skręceń, skręcanie sztywno umieszczonego cylindra na podstawie.

Rozpatrujemy klasyczny problem skręcania pręta kołowego, który jest jednym z fundamentalnych zagadnień teorii sprężystości. Pręt (wałek) jest zamocowany na jednej podstawie, natomiast na drugiej podstawie wymuszamy obrót o zadany kąt φ0. Pole przemieszczeń s→ opisuje deformację materiału w każdym punkcie wałka.

Na dolnej podstawie wałka skręceń (dla x3=0) z powodów geometrycznych mamy:

si=0

co oznacza, że podstawa jest całkowicie unieruchomiona.

Na górnej podstawie wektor przesunięcia jest zadany przez obrót o kąt φ0. Przemieszczenie punktu o położeniu r→=(x1,x2,x3) wynika z iloczynu wektorowego:

s→=φ→0×r→=(−φ0x2,φ0x1,0)
(19.5)

co jest klasycznym opisem skręcenia ciała sztywnego.

Równanie statyczne wałka skręceń

[edytuj]

W stanie statycznym obowiązuje równanie równowagi naprężeń (19.4):

∂σij∂xj=0⇔μ∂2si∂xj∂xj+(μ+λ)∂2sj∂xi∂xj=0
(19.6)

Zdeformowanie wałka opisujemy funkcją φ(x3), która określa lokalny kąt skręcenia:

{s1=−φ(x3)x2s2=φ(x3)x1s3=0
(19.7)

Tensor deformacji

[edytuj]

Z definicji tensora deformacji (16.42) otrzymujemy:

{ϵ11=ϵ22=ϵ33=0ϵ12=0ϵ13=−12x2dφdx3ϵ23=12x1dφdx3
(19.8)

co oznacza, że jedynymi niezerowymi odkształceniami są odkształcenia postaciowe związane z gradientem kąta skręcenia.

Tensor naprężeń

[edytuj]

Z prawa Hooke’a (18.10) otrzymujemy:

{σ11=σ22=σ33=σ12=0σ13=−μx2dφdx3σ23=μx1dφdx3
(19.9)

Są to naprężenia styczne, które powstają wskutek skręcania wałka.

Warunek statyczności (19.6) daje:

{0=∂σ13∂x3=−μx2d2φdx320=∂σ23∂x3=μx1d2φdx32
(19.10)

co oznacza, że:

φ(x3)=ax3+b
(19.11)

Warunki brzegowe:

φ(0)=b=0
(19.12)
φ(l)=al=φ0
(19.13)

Zatem:

φ(x3)=φ0lx3
(19.14)

co oznacza liniowy rozkład kąta skręcenia wzdłuż długości wałka.

Naprężenia na górnej podstawie

[edytuj]

Dla n→=(0,0,1) i x3=l otrzymujemy:

σ13=−μx2φ0l⇒P1=−μx2φ0l
(19.15)
σ23=μx1φ0l⇒P2=μx1φ0l
(19.16)
P3=0
(19.17)

Siły są prostopadłe do osi x3:

[P1,P2,P3]⋅[x1,x2,0]=−μx2x1φ0l+μx1x2φ0l=0
(19.18)

co oznacza, że siły styczne nie wykonują pracy względem osi wałka.

Moment skręcający

[edytuj]

Moment skręcający jest równy:

Ms=∫(x1P2−x2P1)ds=μφ0l∫r2rdrdφ=μφ0l(2πR44)=μπR42lφ0
(19.19)

co jest klasycznym wynikiem dla skręcania pręta kołowego.

Kąt skręcenia wałka

[edytuj]

Zależność odwrotna:

φ0=2lM3μπR4
(19.20)

wiąże moment skręcający z kątem skręcenia. Jest to podstawowa zależność w teorii skręcania prętów kołowych.

Matematyczny opis fal sprężystych

[edytuj]

Równanie opisujące przesunięcie danego punktu materiału względem położenia równowagi jest dane równaniem Lamego (19.2), które wynika z liniowej teorii sprężystości. Równanie to jest równaniem falowym dla pola przemieszczeń s→(r→,t), a jego ogólne rozwiązania mają postać fal biegnących w ośrodku sprężystym. Najbardziej ogólna fala sprężysta może być zapisana jako funkcja jednej zmiennej — argumentu fali:

si=f(n→⋅r→−ct)
(19.21)

gdzie n→ jest kierunkiem propagacji, c prędkością fali, a f dowolną funkcją opisującą kształt zaburzenia. W praktyce, aby analizować fale sprężyste, stosujemy analizę Fouriera, która pozwala rozłożyć dowolne rozwiązanie na składowe harmoniczne. Każda składowa harmoniczna ma postać fali płaskiej o określonym wektorze falowym.

Zakładamy wektor falowy:

k→=(k,0,0)

co oznacza, że fala rozchodzi się wzdłuż osi x. Wtedy rozwiązanie harmoniczne ma postać:

s→=A→ei(k→⋅r→−ωt)=A→ei(kx−ωt)
(19.22)

gdzie A→ jest wektorem amplitudy, ω częstością kołową, a k liczbą falową. Podstawiamy to rozwiązanie do równania Lamego (19.2), otrzymując równanie algebraiczne dla amplitudy:

−ρ0ω2Ai+μk2Ai+(μ+λ)k2δi1Ai=0
(19.23)

Równanie to jest układem trzech równań liniowych dla składowych amplitudy (A1,A2,A3). Aby rozwiązanie było niezerowe, wyznacznik układu musi być równy zero:

|(2μ+λ)k2−ρ0ω2000μk2−ρ0ω2000μk2−ρ0ω2|=0
(19.24)

Stąd otrzymujemy równanie charakterystyczne:

[(2μ+λ)k2−ρ0ω2](μk2−ρ0ω2)2=0
(19.25)

co oznacza, że istnieją dwie różne liczby falowe, a więc dwie różne fale sprężyste:

k12=ρ02μ+λω2=ω2c12
(19.26)
k22=ρ0μω2=ω2c22
(19.27)

Odpowiadają im amplitudy:

A→(1)=(A1,0,0)
(19.28)
A→(2)=(0,A2,A3)
(19.29)

Pierwsza fala jest podłużna — jej amplituda jest równoległa do kierunku propagacji. Druga fala jest poprzeczna — jej amplituda jest prostopadła do kierunku propagacji.

Prędkości fal:

c1=2μ+λρ0
(19.30)
c2=μρ0
(19.31)

Fala podłużna jest szybsza, ponieważ zależy od kombinacji 2μ+λ, natomiast fala poprzeczna zależy tylko od modułu Kirchhoffa μ.

Superpozycja fal sprężystych

[edytuj]

Ogólne rozwiązanie jest sumą obu fal:

s→=s→1+s→2=A→1ei(k→1⋅r→−ωt)+A→2ei(k→2⋅r→−ωt)
(19.32)

co oznacza, że w ośrodku sprężystym zawsze propagują się jednocześnie fale podłużne i poprzeczne.

Rotacja i dywergencja fal

[edytuj]

Dla fali podłużnej:

rot⁡s→1=0
(19.33)
div⁡s→1≠0
(19.34)

Dla fali poprzecznej:

div⁡s→2=0
(19.35)
rot⁡s→2≠0
(19.36)

To rozróżnienie jest fundamentalne: fala podłużna jest falą dywergencyjną, fala poprzeczna — wirową.

Tożsamość wektorowa

[edytuj]

Korzystamy z klasycznej tożsamości:

rot⁡rot⁡s→=grad⁡div⁡s→−Δs→
(19.37)

Równanie Lamego (19.3) można przepisać:

ρ0∂2s→∂t2=μrot⁡rot⁡s→−(2μ+λ)grad⁡div⁡s→
(19.38)

Podstawiając superpozycję fal:

ρ0(∂2s→1∂t2+∂2s→2∂t2)=(2μ+λ)Δs→1+μΔs→2
(19.39)

Dwa równania falowe

[edytuj]

Ostatecznie otrzymujemy dwa niezależne równania falowe:

Δs→1−1c12∂2s→1∂t2=0
(19.40)
Δs→2−1c22∂2s→2∂t2=0
(19.41)

Pierwsze równanie opisuje fale podłużne, drugie — fale poprzeczne.

Rotacja fali podłużnej

[edytuj]
rot⁡s→1=rot⁡(A→1ei(k→1⋅r→−ωt))=ik→1×s→1=0
(19.42)

Zatem s→1 jest falą podłużną.

Dywergencja fali poprzecznej

[edytuj]
div⁡s→2=ik→2⋅s→2=0
(19.43)

Zatem s→2 jest falą poprzeczną.

Rachunek wariacyjny dla równania ruchu dla zdeformowanego ciała

[edytuj]

W mechanice ośrodków ciągłych jednym z najbardziej fundamentalnych i eleganckich sposobów wyprowadzenia równań ruchu jest metoda wariacyjna. Polega ona na tym, że zamiast analizować równania równowagi bezpośrednio, konstruujemy funkcjonał działania, który opisuje całkowitą historię energetyczną układu w czasie. Rzeczywisty ruch ciała jest taki, że działanie jest stacjonarne względem wszystkich dopuszczalnych wariacji przemieszczeń. W ten sposób otrzymujemy równania Eulera–Lagrange’a dla ośrodka sprężystego, które są równoważne klasycznym równaniom równowagi, lecz wyprowadzone w sposób bardziej ogólny i strukturalny.

Energię kinetyczną i potencjalną ciała zdeformowanego definiujemy wzorami (17.35) i (17.36). Pole przemieszczeń opisujemy funkcją si(x,t), która określa, jak każdy punkt materiału zmienia swoje położenie w czasie.

Lagrangian całego układu (objętość + powierzchnia) zapisujemy:

L=∫V(ρ2s˙is˙i−Φ+ρfisi)dV+∮Sf‾isidS
(19.44)

W tym wyrażeniu:

  • ρ2s˙is˙i jest energią kinetyczną jednostki objętości,
  • Φ jest gęstością energii sprężystej, zależną od tensora odkształceń,
  • ρfisi opisuje pracę sił masowych,
  • f‾isi opisuje pracę sił powierzchniowych na brzegu S.

Lagrangian jest więc sumą energii kinetycznej, potencjalnej sprężystej oraz energii związanej z siłami zewnętrznymi. Jego całka po czasie definiuje funkcjonał działania:

S=∫t1t2Ldt,δS=0
(19.45)

Warunek δS=0 oznacza, że rzeczywisty ruch ciała jest taki, iż działanie jest stacjonarne względem wszystkich dopuszczalnych wariacji przemieszczeń. Wariacje te muszą jednak spełniać warunek brzegowy w czasie — na końcach przedziału czasowego przemieszczenia nie mogą się zmieniać:

δsi(t1)=δsi(t2)=0
(19.46)

Energia sprężysta

[edytuj]

Energia sprężysta jest zdefiniowana przez tensor odkształceń oraz tensor sprężystości. Z definicji (18.6) oraz tensora deformacji (16.43):

Φ=12ciklmϵikϵlm=12ciklm∂si∂xk∂sl∂xm
(19.47)

Tensor sprężystości ciklm określa własności materiału, a tensor odkształceń ϵik opisuje lokalną deformację. Energia sprężysta jest więc kwadratową formą tensora odkształceń.

Wariacja działania

[edytuj]

Wariacja działania polega na obliczeniu δS dla dowolnych dopuszczalnych wariacji δsi. Po podstawieniu definicji Lagrangianu otrzymujemy:

δS=∫t1t2∫V[ρs˙iδs˙i−ciklm∂sl∂xm∂δsi∂xk+ρfiδsi]dVdt+∫t1t2∮Sf‾iδsidSdt
(19.48)

Część kinetyczna

[edytuj]

Wariacja części kinetycznej wymaga całkowania przez części:

∫t1t2ρs˙iδs˙idt=−∫t1t2ρs¨iδsidt
(19.49)

Ponieważ δsi(t1)=δsi(t2)=0, wyraz brzegowy znika.

Część sprężysta

[edytuj]

Wariacja części sprężystej wymaga zastosowania twierdzenia Gaussa:

∫t1t2ciklm∂sl∂xm∂δsi∂xkdVdt=∫t1t2[σikδsidSk−∂σik∂xkδsidV]dt
(19.50)

Złożenie wyników

[edytuj]

Po zsumowaniu części kinetycznej, sprężystej i sił zewnętrznych otrzymujemy:

δS=∫t1t2∫V[−ρs¨i+∂σik∂xk+ρfi]δsidVdt−∫t1t2∮S[σiknk−f‾i]δsidSdt=0
(19.51)

Ponieważ równość ma obowiązywać dla dowolnego δsi, otrzymujemy równania ruchu:

ρs¨i=∂σik∂xk+ρfi
(19.52)
σiknk=f‾i
(19.53)

Równość (19.52) jest równaniem ruchu dla punktów masowych w ciele zdeformowanym (por. (17.10)). Równość (19.53) jest warunkiem brzegowym równowagi naprężeń (por. (17.5)).