Przejdź do zawartości

Mechanika kwantowa/Kwantowa teoria całkowitego momentu pędu

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Mechanika kwantowa
Mechanika kwantowa
Kwantowa teoria całkowitego momentu pędu

Licencja
Autor: Mirosław Makowiecki
Absolwent UMCS Fizyki Komputerowej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

Dotyczy: książki, do której należy ta strona, oraz w niej zawartych stron i w nich podstron, a także w nich kolumn, wraz z zawartościami.
Użytkownika książki, do której należy ta strona, oraz w niej zawartych stron i w nich podstron, a także w nich kolumn, wraz z zawartościami nie zwalnia z odpowiedzialności prawnoautorskiej nieprzeczytanie warunków licencjonowania.
Umowa prawna: Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń.
Autor tej książki dołożył wszelką staranność, aby informacje zawarte w książce były poprawne i najwyższej jakości, jednakże nie udzielana jest żadna gwarancja, czy też rękojma. Autor nie jest odpowiedzialny za wykorzystanie informacji zawarte w książce, nawet jeśli wywołaby jakąś szkodę, straty w zyskach, zastoju w prowadzeniu firmy, przedsiębiorstwa lub spółki bądź utraty informacji, niezależnie czy autor (a nawet Wikibooks) został powiadomiony o możliwości wystąpienie szkód. Informacje zawarte w książce mogą być wykorzystane tylko na własną odpowiedzialność.


Przedstawimy tutaj kwantową teorię momentu pędu, przy sumowaniu odpowiedniej liczby momentów pędu. Zapoznamy się ze współczynniki Clebscha-Gordona (sumowanie dwóch wektorów momentu pędu) i współczynniki Racah (sumowanie trzech wektorów momentu pędu).

Dodawanie dwóch momentów pędu a współczynniki Clebscha-Gordona

[edytuj]

Mamy dwie wartości własne operatora momentu pędu j→1 i j→2, to suma tych wektorów momentów pędu jest przedstawiona:

J→=j→1+j→2
(22.1)

Całkowita liczba kwantowa charakteryzujący kwadrat całkowitego momentu pędu jest napisana poprzez cząstkowe liczby kwantowe charakteryzujące momenty pędu dla dwóch cząstek:

J=|j1−j2|,|j1−j2+1|,...,j1+j2−1,j1+j2
(22.2)

A magnetyczne liczby kwantowe zetowej współrzędnej operatora momentu pędu względem cząstkowych wartości liczb kwantowych charakteryzujący cząstkowe kwadraty momentów pędów są przestawione:

−j1≤m1≤j2
(22.3)
−j2≤m2≤j2
(22.4)

Całkowita liczba magnetyczna orbitalnego momentu pędu jest:

M=m1+m2
(22.5)

Można udowodnić, że całkowita magnetyczna liczba falowa spełnia warunek:

−j1−j2≤M≤j1+j2
(22.6)

Funkcja falowa, po złożeniu dwóch momentów pędu operatora całkowitego momentu pędu w zależności od funkcji falowej cząstkowych operatorów momentu pędu |j1m1⟩ i |j2m2⟩, można ją przestawić jako:

|(j1j2)JM⟩=∑m1=−j1m1=j1∑m2=−j2m2=j2(j1m1,j2m2|JM)|j1m1⟩|j2m2⟩
(22.7)

Sumowanie (22.7) jest tak dokonane, by liczba kwantowa całkowitego operatora momentu pędu oraz całkowita magnetyczna liczba kwantowa miały pewną określoną wartość przy ustalonych wartościach momentów magnetycznych cząstkowych.

Współczynniki (j1m1,j2m2|JM) nazywamy współczynnikami Clebscha-Gordona.

Ortogonalizacja współczynników Clebscha-Gordona

[edytuj]

Współczynniki Clebscha-Gordona są symetryczne, tzn. mają wartości rzeczywiste, tzn. współczynnik Clebscha-Gordona ze w sprzężeniem hermitowskim jest równy współczynnikowi bez tego sprzężenia, tzn.:

(j1m1j2m2|JM)=(JM|j1m1j2m2)
(22.8)

Relacje ortogonalizacji współczynników Clebscha-Gordona spełniają zależności:

∑J=|j1−j2|j1+j2∑M=−JJ⟨j1m1j2m2|JM⟩⟨JM|j1m1′j2m2′⟩=δm1,m1′δm2,m2′
(22.9)

A także spełniają drugą własność:

∑m1m2⟨JM|j1m1j2m2⟩⟨j1m1j2m2|J′M′⟩=δJ,J′δM,M′.
(22.10)

Przy czym w (22.9) i (22.10) skorzystaliśmy z operatora jedynki zdefiniowanego w (21.33).

Tabela współczynników Clebscha-Gordona

[edytuj]

Współczynniki Clebscha-Gordona w sposób bardziej ogólny można je zapisać według wzoru:

(j1m1j2m2|JM)=(2J+1)(J+j1−j2)!(J−j1+j2)!(j1+j2−J)!(J−M)!(J+M)!(J+j1+j2+1)!⋅

×(j1+m1)!(j2+m2)!(j1−m1)!(j2−m2)!⋅

⋅∑n(−1)nn!(j1+j2−J−n)!(j1−m1−n)!(J−j2+m1+n)!(j2+m2−n)!(J−j1−m2+n)!
(22.11)

Wzory rekurencyjne w bardziej szczególnych przypadkach można przedstawić:

(j1m1j2m2|JM)=(j2−m2j1−m1|J−M)
(22.12)
(j1m1j2m2JM)=(−1)j1+j2−J(j2m2j1m1|JM)
(22.13)
(j1m1j2m2|JM)=(−1)j1+j2−J(j1−m1j2−m2|J−M)
(22.14)
(j1m1j2m2|JM)=(−1)j1−m12J+12j2+1(j1m1J−M|j2−m2)
(22.15)
(j1m1j2m2|JM)=(−1)j2+m22J+12j1+1(J−Mj2m2|j1−m1)
(22.16)
(j1m1j2m2|JM)=(−1)j1−m12J+12j2+1(j1−m1JM|j2m2)
(22.17)
(j1m1j2m2|JM)=(−1)j2+m22J+12j1+1(j2−m2JM|j1m1)
(22.18)

Dodawanie trzech momentów pędu a współczynniki Racah

[edytuj]

Złożenie trzech wektorów momentów pędu można przedstawić, jeśli najpierw będziemy dodawać liczby kwantowe operatorów momentów pędu j1 i j2 w sposób odpowiedni do J12, to funkcja falowa całkowitego momentu pędu przy określonych liczbach kwantowych cząstkowych dwóch pierwszych momentów pędu, przy określonym J12 i J i M spełnia zależność:

|((j1j2)J12j3)JM⟩=∑M12=−J12J12∑m3=−j3j3|(j1j2)J12M12⟩|j3m3⟩⟨J12M12j3m3|JM⟩
(22.19)

Także dodając najpierw liczby kwantowe j2 i j3 (dwóch ostatnich momentu pędu) odpowiednio do J23, dostajemy:

|(j1,(j2j3)J23)JM⟩=∑m1=−j1j1∑M23=−J23J23|j1m1⟩|(j2j3)J23M23⟩⟨j1m1J23M23|JM⟩
(22.20)

Wiemy jednak, że cząstkowe liczby kwantowe zetowego operatora momentu pędu spełniają warunki:

m1=−j1,…,j1;m2=−j2,…,j2;m3=−j3,…,j3.
(22.21)

Współczynniki: ⟨J12M12j3m3|JM⟩ a także: ⟨j1m1J23M23|JM⟩ nazywamy współczynnikami Racah.

Model jednocząstkowego momentu magnetycznego

[edytuj]

Związek między operatorem orbitalnego momentu pędy lub spinowego momentu pędu z jego momentem magnetycznym dla orbity lub dla spinu przedstawiamy dla tych dwóch rodzajów momentów pędu:

μ̂l=−e2mel̂ :orbita
(22.22)
μ̂s=−emeŝ :spin
(22.23)

Całkowity operator momentu magnetycznego na podstawie (22.22) i (22.23), jest w postaci

μ̂=μ̂l+μ̂s=−e2mel̂−emeŝ=−e2me(l̂+2ŝ)=−μB(l̂+2ŝ)=−μB(l̂+ŝ+ŝ)=−μB(ĵ+ŝ)
(22.24)
  • gdzie:
μB=e2me
(22.25)

Przepis (22.25) nazywamy magnetonem Bohra. Jeśli mamy wektor w przestrzeni Hilberta, jako |lm1sm2⟩, to działając na niego zetowym operatorem momentu magnetycznego, wtedy:

μz|lm1sm2⟩=−μB(m1+2m2)|lm1sm2⟩
(22.26)

Wartość średnia momentu magnetycznego zetowego jest przedstawiona w sposób:

s‾z=⟨(ls)jm|ŝz|(ls)jm⟩=∑m1m2'(lm1sm2|jm)(lm1'sm2'|jm)(lm1|lm1')(sm2|sz|sm2')=
=∑m1m1'(lm1sm2|jm)(lm1'sm2'|jm)δm1'm1'δm2m2'm2'=∑m1m2(lm1sm2|jm)2
(22.27)

To średnia wartość momentu magnetycznego współrzędnej zetowej, wykorzystując przy tym (22.24), jest równa:

⟨(ls)jm|μ̂z|(ls)jm⟩=−⟨(ls)jm|μB(ĵz+ŝz)|(ls)jm⟩=−μB⟨(ls)jm|ĵz|(ls)jm⟩−μB⟨(ls)jm|ŝz|(ls)jm⟩=
=−μBm−μB⟨(ls)jm|ŝz|(ls)jm⟩
(22.28)

Wykorzystując wzory Clebscha-Gordona do wyrażenia (22.27), otrzymujemy:

⟨(ls)jm|ŝz|(ls)jm⟩=±m2l+1
(22.29)

Mając średnią wartość na moment spinowy (22.29), to można policzyć średni całkowity moment magnetyczny według wzoru na średnią wartość zetowego momentu magnetycznego wedle wzoru (22.28).

μ‾z=⟨(ls)jm|μ̂z|(ls)jm⟩=−μBm∓μBm2l+1=−μBm(1±12l+1)
(22.30)

Przyjmuje się według umowy, że moment magnetyczny określamy dla stanu, w którym zetowy moment pędu, a właściwie liczba kwantowa charakteryzująca ten stan, tzn. magnetyczna liczba kwantowa, odpowiedzialnej za zetowy całkowity moment pędu, jest równy całkowitej liczbie kwantowej momentu pędu j=m, to wzór (22.30) przyjmuje postać:

μ‾z=−μB(m=j)(1±12l+1)=−μBj(1±12l+1)=−μBjg
(22.31)
  • Współczynnik giromagnetyczny przyjmuje postać:
g=1±12l+1
(22.32)

Ogólnie współczynnik giromagnetyczny, uwzględniający te dwa przypadki wedle wzoru (22.32) (tzn. z plusem lub z minusem), można zapisać w sposób bardziej ogólny według schematu:

g=1+j(j+1)−l(l+1)+s(s+1)2j(j+1)
(22.33)

Całkowity moment pędu "j"jest zależny od orbitalnej liczby kwantowej "l" i spinowej "s" (spin elektronu ma dwa wykluczające sie zwroty) przestawiamy przepisami przy załozeniu, że całkowity moment pędu "j" przedstawiamy w dwojaki sposób:

j=l+12
(22.34)
j=l−12
(22.35)
s=12
(22.36)

Udowodnimy, że dla tych "s" (22.36) i "j" (22.34) nasz współczynnik giromagnetyczny (22.33) przechodzi w poprzedni współczynnik giromagnetyczny (22.32), wzbierajc tam plus, który jest zależny tylko od l:

gj=l+12,s=12=1+j(j+1)−l(l+1)+s(s+1)2j(j+1)=1+(l+12)(l+12+1)−l(l+1)−342(l+12)(l+12+1)=
=1+(l+12)(l+32)−l(l+1)−342(l+12)(l+32)=1+l2+32l+12l+34−l2−l+342(l+12)(l+32)=1+l+322(l+12)(l+32)=
=1+l+322(l+12)(l+32)=1+12l+1
(22.37)

Udowodniliśmy, że ogólnej postaci nasz współczynnik giromagnetyczny (22.37) wyraża się wzorem (22.32) (wybierając tam plus) dla całego zestawy l. Udowodnimy, że dla tych s (22.36) i j (22.35) nasz współczynnik giromagnetyczny (22.33) przechodzi w poprzedni współczynnik giromagnetyczny (22.32), wzbierajc tam minus, który jest zależny tylko od l.

gj=l−12,s=12=1+j(j+1)−l(l+1)+s(s+1)2j(j+1)=1+(l−12)(l−12+1)−l(l+1)+342(l−12)(l−12+1)=
=1+l2+12l−12l−12−l2−l+342(l−12)(l+12)=1−l−122(l−12)(2l+1)=1−12l+1
(22.38)

Udowodniliśmy, że ogólnej postaci nasz współczynnik giromagnetyczny (22.38) wyraża się wzorem (22.32) (wybierając tam minus) dla calego zestawy l.

W ogólnym przypadku moment magnetyczny cząstki przedstawiamy za pomocą współczynnika żyromagnetycznego orbitalnego gl i współczynnika żyromagnetycznego gs:

μ̂=gll̂+gsŝ=gl(ĵ−ŝ)+gsŝ=glĵ+gsŝ−glŝ=glĵ+(gs−gl)ŝ
(22.39)

Dokonując podobnych rachunków jak poprzednio, możemy dojść do wniosku:

g=gl±gs−gl2l+1
(22.40)

Energia sprzężenia spin-orbita w polu magnetycznym

[edytuj]

Energia układu o pewnym momencie magnetycznym przedstawiana jest wzorem (19.5), zatem operator energii jednocząstkowego modelu w polu magnetycznego zapisujemy:

Ĥ=Ĥ0+Dl̂ŝ+e2meB→(l̂+2ŝ)
(22.41)
  • gdzie hamiltonian w (22.41) w centralnym polu elektrycznym jądra atomowego wodoru.
Ĥ0=−ℏ22me∇2−e24πϵ0r2
(22.42)

Widzimy, że w hamiltonianie (22.41) uwzględniono oddziaływanie orbity ze spinem elektronu (drugi wyraz naszego hamiltonianu Ĥ), a także uwzględniono oddziaływanie całkowitego momentu magnetycznego (wraz z momentem magnetycznym pochodzących od spinu elektronu) z polem magnetycznym zewnętrznym (trzeci wyraz rozważanego hamiltonianu).

Energia sprzężenia spin-orbita w przypadku silnego pola magnetycznego

[edytuj]

Jeśli pole magnetyczne jest takie, że w (22.41) czwarty wyraz jest o wiele większy niż jego drugi składnik, biorąc pod uwagę, że kwantowe momenty pędu spinowego czy orbitalnego są rzędu stałej kreślonej Plancka.

eℏ2me>>|D|ℏ2
(22.43)

We wzorze (22.43) uwzględniono, że oddziaływanie spin-orbita nie jest na tyle mocne od oddziaływania momentu magnetycznego elektronu w polu jadra atomowego w polu silnego zewnętrznego pola magnetycznego. W tym przypadku zaburzeniem w rachunku zaburzeń dla rozważanego hamiltonianu (22.41) nazywamy wyrażenie:

δĤ=Dl̂ŝ
(22.44)

Cały hamiltonian wraz zaburzeniem uwzględniający wzór (22.44), przyjmuje postać:

Ĥ=Ĥ'+δĤ
(22.45)
  • gdzie pierwszy wyraz (operator) w (22.45) jest hamiltonianem niezaburzonym i jest zdefiniowany:
Ĥ'=Ĥ0+eB→2me(l̂+2ŝ)
(22.46)

Jeśli założymy, że pole magnetyczne jest zwrócone wzdłuż osi z, to hamiltonian niezaburzony zdefiniowany wedle definicji (22.46) zapisujemy w postaci:

Ĥ'=Ĥ0+eBz2me(lẑ+2ŝz)
(22.47)

Równanie własne przy operatorze (22.47) jest dobrze znane i rozwiązane jest podobne do tego, gdy nie ma spinowego momentu pędu wedle rozdziału Doświadczenie Sterna-Gerlacha i efekt Zeemana. Energia własna operatora (22.47) wraz zaburzeniem do tej energii przyjmuje postać:

E=E'+δE
(22.48)
  • gdzie E' jest to wartość własna dla równania własnego (22.47).

Energia własna hamiltonianu niezaburzonego jest zapisana:

E'=En+eℏBz2me(ml+2ms)
(22.49)
  • Ale En jest to dobrze znana energia rozpatrywana dla atomu wodoru bez uwzględniania jego spinu i bez oddziaływania spin-orbita.

A zaburzenie do energii, który należy dodać do wartości własnej hamiltonianu, która razem z tą poprawką jest opisywana przez hamiltonian zaburzony (22.48):

δE=D⟨nlmlsms|l̂ŝ|nlmlsms⟩
(22.50)

Wyznaczmy więc to zaburzenie według wzoru (22.50), tak by wyznaczyć wzór (22.48) na całkowitą energię zaburzonego hamiltonianu:

⟨nlmlsms|l̂ŝ|nlmlsms⟩=∑j'j⟨lmlsms|jm⟩⟨lmlsms|j'm⟩⟨nlsjm|l̂ŝ|nlsj'm⟩=∑jℏ22[j(j+1)−l(l+1)−s(s+1)]⟨lmlsms|jm⟩2=
=(−1)ms−12ml2ℏ2
(22.51)

Wzór na całkowitą energię w silnym polu magnetycznym (założenie (22.43)) przedstawia się:

E=En+eBzℏ2me(ml+2ms)+(−1)ms−12ml2ℏ2D
(22.52)

Energia sprzężenia spin-orbita w przypadku słabego pola magnetycznego

[edytuj]

Jeśli pole magnetyczne jest takie, że trzeci wyraz (22.41) od drugiego wyrazu są takiego rzędu, że ten pierwszy jest o wiele mniejszy niż drugi:

eℏBz2me<<|D|ℏ2
(22.53)

Powyżej wykorzystano, że momenty pędu, czy to spinowe, czy to orbitalnego momentu pędu są rzędu kreślonej stałej Plancka. Widzimy, że pole magnetyczne jest na tyle słabe od oddziaływania spin-orbita, to Hamiltonian (22.41) wraz zaburzeń zapisujemy:

Ĥ=Ĥ'+δĤ
(22.54)

Pierwszy wyraz we wyrażeniu (22.54) jest napisany wedle schematu:

Ĥ'=Ĥ0+Dl̂ŝ
(22.55)

Zaburzenie w (22.54) (drugi wyraz) w całkowitym hamiltonianie zaburzonym jest równe:

δĤ=eBz2m2(l̂z+2ŝz)
(22.56)

Energia zaburzenia dla operatora zaburzonego (22.56), zapisujemy wedle wzoru (20.18):

δE=⟨nlsjm|δĤ|nlsjm⟩
(22.57)

A całkowita energia układu jądra z elektronem jest równa energii jako wartości hamiltonianu niezaburzonego (22.55) wraz zaburzeniem zdefiniowanym w punkcie (22.57).

E=E'+δE
(22.58)

Wartość własna stanu niezaburzonego według poprawki obliczonej w (22.57) cząstki ze spinem, gdy mamy oddziaływanie spinu z orbitą wedle wzoru (18.86), mamy tutaj na myśli tylko samą poprawkę, tylko zamiast oscylatora harmonicznego tutaj mamy na myśli elektron krążący wokół jądra atomowego, ale poprawka jest ta sama.

E'=En+ℏ2D2[j(j+1)−l(l+1)−s(s+1)]
(22.59)

Na podstawie wcześniej obliczonego średniej wartości zetowego momentu pędu μ‾z (spin i orbita) ale przedtem musimy wykorzystać definicję momentu magnetycznego (22.31) ze współczynnikiem zdefiniowanej w sposób ogólny wedle wzoru (22.54), wtedy poprawka do energii własnej operatora energii, czyli wartości własnej zaburzenia hamiltonianu:

δE=emℏBz2me[1+j(j+1)−l(l+1)+s(s+1)2j(j+1)]
(22.60)

Całkowita energia wraz z obliczonym zaburzeniem do energii hamiltonianu niezaburzonego (22.60) jest równa:

E=En+ℏ2D2[j(j+1)−l(l+1)−s(s+1)]+emℏBz2me[1+j(j+1)−l(l+1)+s(s+1)2j(j+1)]
(22.61)